Сүнсэнд даруулах буюу нойрны саажилт

Шөнө гэнэт сэрэхэд нүд нээлттэй ч бие хөдөлдөггүй, цээж дарсан мэт амьсгаа боогдож, өрөөнд “хэн нэгэн” байгаа юм шиг мэдрэмж төрөхийг олон хүн “сүнсэнд дарагдах” гэж нэрлэдэг. Монгол ахуй, дэлхийн олон соёлд энэ үзэгдлийг далдын хүчтэй холбон тайлбарласаар ирсэн ч орчин үеийн анагаах ухаан, мэдрэлийн шинжлэх ухаан үүнийг нойрны физиологийн тодорхой механизмтай холбон тайлбарладаг. Шинжлэх ухааны нэршлээр энэ үзэгдлийг sleep paralysis буюу нойрны саажилт гэж нэрлэдэг.

Хүний нойр хэд хэдэн үе шаттай. Тэдгээрийн нэг нь REM (Rapid Eye Movement) буюу зүүд хамгийн идэвхтэй явагддаг үе. Энэ үед тархи бараг сэрүүн үеийнхтэй адил идэвхтэй ажилладаг ч биеийн ихэнх булчин “атони” байдалд орж, түр хугацаанд хөдөлгөөнгүй болдог. Энэ нь бид зүүдэндээ гүйж, зодолдох үедээ бодитоор хөдөлж, өөрийгөө болон бусдыг гэмтээхээс сэргийлдэг байгалийн механизм юм. Гэвч зарим тохиолдолд тархи сэрүүн төлөвт шилжсэн ч булчингийн энэ хөдөлгөөнгүй байдал хэдэн секунд, заримдаа хэдэн минут үргэлжилж болно. Ингэхэд хүн ухаан орсон ч хөдөлж чадахгүй, ярих боломжгүй, амьсгаа дарсан мэт мэдрэмж төрдөг.

Судалгаагаар насанд хүрэгчдийн ойролцоогоор 8-50% нь амьдралдаа дор хаяж нэг удаа ийм байдалд орж байсан гэж тогтоогдсон (Sharpless & Barber, 2011). Энэ өргөн тархалт нь үзэгдэл нийтлэг, физиологийн шинжтэй болохыг харуулдаг.

Нойрны саажилт нь ихэвчлэн нойр дутуу, ээлжийн ажил, цагийн зөрүү, хэт стресс, сэтгэл түгшилт, сэтгэл гутрал зэрэгтэй холбоотой илүү давтамжтай илэрдэг. Өөрөөр хэлбэл, тархины нойр-сэрэх хэмнэл алдагдах үед REM үеийн механизм “хэтэрч” эсвэл “хожимдож” ажиллах магадлал нэмэгддэг.

“Өрөөнд сүүдэр зогсож байна”, “хүн цээжин дээр дарж байна”, “амьсгал боогдож байна” гэх мэт мэдрэмж яагаад үүсдэг вэ? REM үе бол зүүдний идэвхтэй үе тул тархины дүрслэл, сэтгэл хөдлөлийн төвүүд (ялангуяа айдсыг зохицуулдаг амигдала) өндөр идэвхжилтэй байдаг. Хүн хагас сэрүүн байдалд ороход зүүдний дүрслэл бодит орчинтой давхцан, тархи айдсын хариу урвалыг улам хүчтэй болгодог. Бие хөдөлж чадахгүй байх нь тархинд “аюул тулгарсан ч хамгаалж чадахгүй” гэсэн дохио өгч, айдас улам нэмэгдэнэ. Ингэснээр энгийн физиологийн үзэгдэл субъектив түвшинд маш бодит, аймшигтай туршлага болж хувирдаг.

Соёлын нөлөө ч чухал. Япон, Бразил, Канад, Монгол зэрэг оронд хийсэн судалгаанууд хүмүүсийн тайлбар тухайн соёлын итгэл үнэмшлээс хамаарч өөр өөр байдгийг харуулсан. Зарим нь сүнс, чөтгөр, хар дарсан зүүдтэй холбодог бол шинжлэх ухааны боловсролтой орчинд үүнийг нойрны физиологийн үзэгдэл гэж ойлгох нь элбэг. Өөрөөр хэлбэл, мэдрэмж бодит ч тайлбар нь соёлын хүрээнээс хамаарч өөрчлөгддөг.

Невро шинжлэх ухааны үүднээс нойрны саажилт бол “холимог төлөв” юм. Тархи сэрүүн байдал, REM зүүдний төлөв хоёрын завсарт гацсан мэт болдог. Электроэнцефалографийн (EEG) судалгаанууд ийм үед REM-тэй төстэй долгион давамгайлж, булчингийн идэвх буурсан хэвээр байгааг харуулсан. Амьсгал боогдох мэт мэдрэмж нь ихэвчлэн хэвлийн болон цээжний булчингийн сулрал, дээр нь айдсын улмаас амьсгал түргэсэхтэй холбоотой байдаг.

Сайн мэдээ нь энэ үзэгдэл ихэнх тохиолдолд хор хөнөөлгүй, богино хугацаанд өнгөрдөг. Урьдчилан сэргийлэх хамгийн үр дүнтэй арга бол тогтмол цагт унтах, нойрны 7-9 цагийг хангах, стрессийг бууруулах, хэт ядралтаас сэргийлэх явдал юм. Нойрны эмгэг давтамжтай, айдас ихтэй илэрвэл нойр судлалын эмчид хандах боломжтой.

Ингээд харахад “сүнсэнд дарагдах” нь далдын хүчний нөлөө бус, харин хүний тархины нарийн зохицуулалт түр зуур алдагдсанаас үүдэлтэй физиологийн үзэгдэл юм. Гэвч мэдрэмж нь бодит, айдас нь үнэн байдаг. Шинжлэх ухаан энэ айдсыг тайлбарлаж, ойлгож, удирдах боломжийг бидэнд өгдөг. Аймшигтай мэт санагдах тэр мөч үнэндээ таны тархи REM зүүд ба сэрүүн байдлын зааг дээр хэдхэн секунд гацсан явдал байж болох юм.