Гайхамшигт Монгол адуу

Монгол адуу нь Евразийн тал нутгийн эрс тэс уур амьсгал, нүүдэлчин соёлын олон зуун жилийн уялдаа, байгалийн шалгарал дунд бүрэлдэн тогтсон, генетикийн хувьд онцгой адууны популяци юм. Орчин үеийн молекул генетикийн судалгаанууд монгол адуу нь зөвхөн морфологийн бус, геномын түвшинд ч бусад адууны үүлдэр, популяциас ялгарах олон шинжийг хадгалж ирснийг нотолдог. Ялангуяа микросателлит маркер, митохондрийн ДНХ, популяцийн бүтэц тодорхойлох статистик аргуудыг ашигласан судалгаанууд монгол адууны генетикийн олон янз байдал өндөр хэвээр хадгалагдсаныг тогтоожээ.

2024 онд хийгдсэн микросателлит маркерын судалгаагаар Монгол орны өөр өөр бүс нутгийн адууны омог, үүлдрүүдийг харьцуулан судлахад нийт аллелийн тоо өндөр, гетерозиготын түвшин сайн хадгалагдсан байгааг тогтоосон бөгөөд энэ нь монгол адуу удаан хугацаанд эрчимжсэн селекцийн дарамтад ороогүй, байгалийн нөхцөлд дасан зохицсон популяци хэвээр байгааг илтгэнэ гэж дүгнэсэн байдаг. Судлаачдын тайлбарласнаар, монгол адууны чөлөөт сүрэглэн өсгөх уламжлалт хэлбэр нь генетикийн санг хэт нэг тийш хэлбийлгэхээс хамгаалж, дотоод олон янз байдлыг хадгалах чухал хүчин зүйл болж иржээ. Үүнтэй адил Yun, Oyungerel, Kong нарын (2022) бүс нутгийн адуунуудад хийсэн судалгаагаар зарим аймаг, бүсийн адуу хоорондоо ойр генетик бүтэцтэй боловч нийтдээ нэгэн төрлийн “нэг популяци” болж уусалгүй, дэд бүтэц бүхий популяцийн системийг хадгалж байгааг тогтоосон нь монгол адууны генетик уян хатан байдлыг илтгэнэ.

Монгол адууны онцлогийг илүү гүнзгий харуулдаг нэг чухал чиглэл бол матернал буюу эхийн удамшлын судалгаа юм. Митохондрийн ДНХ-ийн D-loop бүсэд хийсэн судалгаагаар монгол адуунд олон тооны хаплотип, хэд хэдэн хаплогрупп зэрэгцэн оршиж байгааг илрүүлсэн бөгөөд энэ нь адууг гаршуулсан түүх нэг эх үүсвэрээс бус, олон эхийн шугамаар бүрэлдсэн байж болзошгүйг харуулдаг гэж үзжээ. Судлаачдын дүгнэлтээр монгол адуу нь Евразийн адууны эртний генетик сангийн чухал “амьд архив” болж үлдсэн бөгөөд энэ нь зөвхөн Монголын төдийгүй дэлхийн адууны генетикийн судалгаанд үнэ цэнтэй нөөц юм.

Популяцийн генетикийн бүтцийн хувьд хийгдсэн судалгаанууд мөн сонирхолтой үр дүн харуулдаг. Генетик зай, PCA болон бусад олон хэмжээст анализын үр дүнгээр зарим бүс нутгийн адуу хоорондоо ойр боловч газар зүйн болон экологийн ялгаанаас шалтгаалсан тодорхой генетик тусгаарлалт хадгалагдсаар байгааг тогтоосон байна. Судлаачид үүнийг нүүдлийн маршрут, бэлчээрийн экосистем, уур амьсгалын ялгаатай нөхцөлтэй холбон тайлбарладаг бөгөөд энэ нь монгол адуу байгаль орчинтойгоо нягт уялдан хамт хувьссан популяци гэдгийг харуулдаг.

Генетикийн эдгээр онцлог нь монгол адууны физиологи, амьдрах чадварт шууд тусгалаа олдог. Хүйтэнд тэсвэртэй бодисын солилцоо, хоол тэжээлийн хомсдолд дасан зохицох чадвар, урт зайд ядаргаа багатай хөдөлгөөн зэрэг шинжүүд нь олон генийн харилцан үйлчлэлээр илэрхийлэгддэг цогц шинж чанарууд бөгөөд судлаачдын үзэж байгаагаар ийм шинжүүд нь генетикийн олон янз байдал сайн хадгалагдсан популяцид л тогтвортой оршин тогтнож чаддаг. Иймээс монгол адуу нь орчин үеийн эрчимжсэн адууны үүлдрүүдтэй харьцуулахад генетикийн хувьд илүү “байгалийн” бүтэцтэй хэвээр үлдсэн цөөн популяцийн нэг гэж үзэх үндэслэлтэй.

Эцэст нь дүгнэж хэлэхэд, шинжлэх ухааны олон судалгааны үр дүн монгол адуу нь генетикийн олон янз байдал өндөр, матернал болон популяцийн бүтэц баялаг, байгалийн сонгон шалгаралд удаан хугацаанд дасан зохицсон өвөрмөц геномын санг хадгалж ирснийг тодорхой харуулж байна. Энэ нь монгол адууг зөвхөн үндэсний бахархал төдийгүй дэлхийн хэмжээний генетик нөөц хэмээн үзэх бүрэн үндэслэл болдог бөгөөд цаашид хамгаалалт, судалгаа, хариуцлагатай үржил селекцийн бодлого хэрэгжүүлэх шинжлэх ухааны суурь нотолгоо болж өгч байна.

Ашигласан эх сурвалж

Tsendsuren, A., Oyungerel, B., Tsedev, T., & Togtorbay, S. (2024). Genetic diversity study of the Mongolian horse breeds and lines based on microsatellite markers. Mongolian Journal of Agricultural Sciences, 39(2), 45–56.

Yun, J., Oyungerel, B., & Kong, H. S. (2022). Genetic diversity and population structure of Mongolian regional horses using microsatellite markers. Animal Bioscience, 35(4), 563–572.

Bolor-Oyut, B., Ochirkhuyag, B., & Khulan, J. (2018). Mitochondrial DNA diversity of Mongolian horses. Mongolian Journal of Agricultural Sciences, 26(1), 23–31.

Warmuth, V., Eriksson, A., Bower, M. A., et al. (2012). Reconstructing the origin and spread of horse domestication in the Eurasian steppe. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(21), 8202–8206.