“Цэвэр цусны” хүн

Орчин үеийн хүн болох Homo sapiens нь Африк тивээс ойролцоогоор 60–70 мянган жилийн өмнө тархан гарч, Ази, Европ, Австрали, Америк тивүүдэд суурьшсан гэдэг дээр хүн судлал, генетикийн салбарын судлаачид санал нэгддэг. Энэ тархалт нь ганц чиглэлтэй, нэг удаагийн шилжилт байгаагүй бөгөөд олон мянган жилийн турш давтамжтай, олон давалгаат нүүдлүүдээр явагдсан урт хугацааны процесс байв. Ийм хөдөлгөөнүүдийн явцад хүн амын бүлгүүд хоорондоо дахин дахин уулзаж, холилдож, генетикийн мэдээллээ харилцан солилцож ирсэн нь орчин үеийн хүн амын генофондод гүнзгий ул мөр үлдээжээ. Энэ талаар генетикч Давид Райх “Өнөөдрийн ямар ч хүн амыг генетикийн хувьд тусгаар, цэвэр шугамаар тайлбарлах боломжгүй, хүн бүр олон үеийн холимог түүхийг өөртөө агуулж байдаг” хэмээн онцолсон байдаг (Reich, 2018).

“Цэвэр цусны хүн” гэх ойлголт нь түүх, соёл, улс төрийн хүрээнд удаан хугацаанд хэрэглэгдэж ирсэн боловч орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухааны үүднээс авч үзвэл бодит үндэслэлгүй, биологийн хувьд орших боломжгүй ойлголт юм. Сүүлийн хорь гаруй жилд хийгдсэн геномын болон археогенетикийн судалгаанууд нь өнөөгийн дэлхий дээр амьдарч буй хүн бүр олон эх сурвалжтай, олон давхар удамшлын нийлбэр болохыг тодорхой нотолж байна. “Цэвэр цус” гэх ойлголт нь ихэвчлэн XIX–XX зууны эхэн үеийн расист үзэл баримтлалтай холбоотойгоор үүссэн бөгөөд тухайн үеийн шинжлэх ухааны хязгаарлагдмал мэдлэг дээр тулгуурлаж байв. Харин орчин үеийн популяцийн генетик нь ийм ангиллыг бүрэн няцааж, хүний биологийн ялгаанаас илүү ижил төстэй байдал давамгайлдгийг харуулж байна.

Генетикийн түвшинд авч үзвэл, хүн хоорондын ДНХ-ийн ялгаа дунджаар ердөө 0.1 орчим хувьтай байдаг. Өөрөөр хэлбэл, нэг үндэстний доторх хоёр хүний генетик ялгаа нь хоёр өөр тивийн хүмүүсийн ялгаанаас ч илүү байх боломжтой. Энэ бодит баримтыг дэлхийн хамгийн том геномын судалгааны төслүүдийн нэг болох Human Genome Project тодорхой харуулсан. Тус төслийн дүгнэлтэд арьс өнгө, үндэстэн, угсаа гарлаар хүмүүсийг биологийн хувьд тусгаар бүлгүүдэд ангилах нь шинжлэх ухааны үндэслэлгүй болохыг шууд тэмдэглэсэн байдаг.

Археогенетикийн судалгаанууд “цэвэр цус” гэх ойлголтыг бүр ч үндсээр нь үгүйсгэдэг. Эртний ДНХ-ыг шинжилсэн судалгаагаар Европ, Ази, Африкийн өнөөгийн хүн амын геномд устаж үгүй болсон неандерталь, денисов зэрэг эртний хүний төрөл зүйлсийн ген тодорхой хэмжээгээр хадгалагдан үлдсэн нь тогтоогдсон. Сванте Пяэбо болон түүний баг “Африк тивээс гаднах бүх орчин үеийн хүмүүс неандерталь гаралтай ДНХ-ийг бага хэмжээгээр агуулдаг” гэдгийг нотолж, хүн төрөлхтний түүх бол салангид бус, харин байнгын холилдол бүхий процесс байсныг харуулсан байдаг (Pääbo, 2014).

Үндэстэн, угсаа бүр дотроо ч генетикийн хувьд жигд бус бүтэцтэй. Жишээлбэл, Европын хүн амын генетик бүрэлдэхүүн нь эртний ан агнуурчид, неолитийн тариачид, Евразийн тал нутгийн нүүдэлчид гэсэн гурван том эх сурвалжаас бүрдсэн болохыг олон судалгаа харуулдаг. Лазаридис болон түүний хамтрагчид “орчин үеийн европчууд бол ‘цэвэр’ эх сурвалжаас гаралтай бус, харин олон мянган жилийн турш үргэлжилсэн холимог удамшлын үр дүн” гэж дүгнэсэн (Lazaridis et al., 2014). Үүнтэй адил Зүүн Ази, Африк, Америк тивийн хүн ам ч өөр өөр цаг үеийн нүүдэл, уусалтын түүхийг агуулдаг.

Хүн бүрийн ДНХ нь эцэг, эхээс тус бүр 50 хувиар дамжин удамшдаг боловч түүнээс өмнөх үеийн өвөг дээдсийн генүүд үе улиран статистик магадлалаар багассаар ирдэг. Иймээс хэдэн зуун жилийн өмнөх нэг өвөг дээдсийн ген өнөөгийн хүнд маш өчүүхэн хэмжээгээр хадгалагдах эсвэл огт илрэхгүй байх боломжтой. Зарим онцлог генүүд олон үе дамжин илэрч болох ч гадаад төрх, зан чанараас шууд тухайн хүний “цусны цэвэр байдлыг” тодорхойлох боломжгүй юм.

Тухайлбал Монгол, Хятад хүн амын генетикийн түүхийг авч үзвэл аль аль нь олон давхар удамшлын нийлбэр болох нь тодорхой харагддаг. Монголчуудын генофонд нь Алтай–Сибирийн бүс, Евразийн их тал нутгийн эртний нүүдэлчдийн хүн амтай гүн холбоотой бөгөөд Хүннү, Сяньби, Түрэг, Уйгур, Кидан зэрэг түүхэн нүүдэлчин нийгмүүдийн ДНХ тодорхой хэмжээгээр хадгалагдсан байдаг. Үүний зэрэгцээ Хятадын умард болон төв хэсгийн хүн амтай олон зуун, мянган жилийн турш улс төр, эдийн засаг, гэр бүлийн харилцаагаар дамжин удамшлын солилцоо явагдаж ирсэн нь генетикийн өгөгдлөөр батлагддаг. Харин Хятад хүн ам, ялангуяа хан угсаатнуудын генофонд нь умард, өмнөд Хятадын эртний суурин иргэд, тариачин соёл, нүүдэлчин популяциудын удамшил нийлсэн маш олон давхар бүтэцтэй бөгөөд бүс нутгийн хувьд ч ихээхэн ялгаатай байдаг.

Иймээс “цэвэр цусны хүн” гэх ойлголт нь биологийн бодит байдалтай нийцэхгүй, харин нийгмийн хийсвэр төсөөлөл юм. Шинжлэх ухааны үүднээс хүн бүр олон удам, олон түүхийн огтлолцол дээр бий болсон генетикийн өвөрмөц нийлбэр бөгөөд энэ олон янз байдал нь хүн төрөлхтний дасан зохицох чадвар, оршин тогтнохын үндэс болж ирсэн. Орчин үеийн генетикийн гол мессеж нь ялгарал бус, харин нийтлэг гарал, харилцан холбоог ойлгох явдал билээ.

Ишлэл

Human Genome Project Consortium. (2003). Finishing the euchromatic sequence of the human genome. Nature, 431(7011), 931–945.

Reich, D. (2018). Who we are and how we got here: Ancient DNA and the new science of the human past. Oxford University Press.

Pääbo, S. (2014). Neanderthal man: In search of lost genomes. Basic Books.

Lazaridis, I., Patterson, N., Mittnik, A., Renaud, G., Mallick, S., Kirsanow, K., … Reich, D. (2014). Ancient human genomes suggest three ancestral populations for present-day Europeans. Nature, 513(7518), 409–413.

Lewontin, R. C. (1972). The apportionment of human diversity. Evolutionary Biology, 6, 381–398.