“Манай дүү чинь олон хүүхэдтэй хүн шүү дээ. Бид хоёр бол арван таван насны зөрүүтэй, аав ээжийнхээ хоёрхон хүүхэд. Дунд маань хоёр хүүхэд төрсөн ч долоо, долоо хоноод бүтээгүй юм билээ. Ээж тэр жил нүүдлээр явсан хамаатныхаа хүүхдийн гутлыг олсноо ихэд бэлгэшээн хадгалаад, удалгүй дүүг гэдсэндээ олсон гэдэг юм. Дүүг төрөхөд нь манай авга эгч О.Хишигт эх барьж аван, тогоонд хөмрөөд, дээс татаж, Төмөртогоо нэр хайрласан. Сургуульд орсон хойноо мань эр харин Төмөртогоо гэж муухай нэр юмаа, хүүхдүүд шоолоод байна” гэсээр нэрээ солисон юм даг” хэмээн гол баатрын маань эгч, өдгөө 80 гаруй настай буурай Цэдэн-Ишийн Цэнд-Аюуш дүүгийнхээ талаар ийн дурсана.
Айлын ганц энхрий хүүд нэрээ солих ч ядах юмгүй хурдан бүтэх ажил аж. Гурван настайгаасаа л түүний дуулах авьяас тодорч, найрын дугараанд уярч суудаг боллоо. Төрсөн нутаг Булган аймгийн Могод сумын айрагны амт, найрын олныг ярих юм биш. Аав нь хүүгээ өвөртлөөд айлын найранд давхиад бууна. Аварга эр харин “Амраг жаахан чамаасаа...” гэж эхлээд л, ая дуугаа өргөж шөнөжин найрладаг байлаа. Ингэж ардынхаа дунд бэлтгэгдсээр дөнгөж тавхан настайдаа ээжийнхээ урлаж өгсөн саарал пүүсүү дээлээр гоён Могод сумынхаа концертод дуулж дээл, арван төгрөгөөр шагнуулж байв. Тэр үед бригадын агентад хоёр гармон хөгжим ирсний нэгийг Цэдэн-Иш хүүдээ авч өгөөд “Миний хүү үүгээр хоолоо олж иднэ ээ” гэж байсан гэдэг. Эцэг хүн хүүгийнхээ ирээдүйн хувь төөргийг зөнгөөрөө мэдэрдэг нь энэ үү, эсвэл эцгийнхээ ерөөлөөр хүү нь ирээдүйн амжилтанд хүрсэн нь энэ үү. Бурхны мэдэх хэрэг. Өдгөө бурхны мэдлийн болсон энэ эрхэм бол “Аргадаж ядсан аялгууг нь сонсоод асгартал уйлмаар болдог” 300 гаруй зохиолын дуу, найрал дуу, цөөхүүл болон найрал хөгжмийн 400 гаруй бүтээл туурвисан “агуу” хөгжмийн зохиолч Цэдэн-Ишийн Чинзориг юм. Тэр өөрөө харин "Илдэн уулын цуурай", "Тэмүүжин" дуурь, "Үүлэн цэнхэр хангай", "Ус мөрөн олон чиг", "Намрын дурсамж", "Зүүдний говь", "Учран золгохын ерөөл" бүтээлүүдээрээ 1996 онд Төрийн соёрхол хүртсэн юм. Чинзориг шагнал авахдаа хүртэл найраа яаж хийнэ дээ гэж боддог, эд хөрөнгө, мөнгө төгрөг хураахад яснаасаа дургүй хүн. Амьдралынхаа үнэтэй цаг хугацааг мэргэжлийн хөгжмийн салбарт л харамгүй зориулсан. Энэ дундаас хамгийн үнэнч байсан төрөл нь дуу. Залуу хөвгүүн Булган аймагт найман жилийн сургуулиа дүүргээд 1971 онд Багшийн сургуулийн хөгжмийн ангид шалгалт өгөхөөр ирлээ. Тэр Монгол Улсын Төрийн хошой шагналт хөгжмийн зохиолч Нацагийн Жанцанноровт хуваарилагдав. Шалгалтан дээр Чинзориг “Дөлгөөн Хэрлэн” дууг яаж “маягтай гоё” дуулсан тухай Н.Жанцанноров “Монгол тулгатны 100 эрхэм” нэвтрүүлэгт орохдоо дурссан байдаг. Аргагүй асгарсан авьяасыг ганцхан дуугаар харуулж болдог аж. Чинзориг дуулах авьяастай дээрээ хэдийд л бол хэдийд төгөлдөр хуурын ард суучихаад мэдэх, мэдэхгүй дуу оролдон дуулж суух нь хэн нэгнийг дуурайх биш өөрийнхөө сэтгэлийг л илэрхийлж байгаа хэрэг. Сургуульд орсных нь дараа жил Н.Жанцанноров “Уран гоо” дууныхаа аяыг зохиож, сургуулийн 50 жилийн ойн баяраар Чинзориг дуулсан юм.
Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч Дүгэржавын Маам хоёр дууны шүлэг бичсэн хүн. Нэгэнд нь Н.Жанцанноров ая хийж “Магнаг цэнхэр дэлхий”, эхнэртээ зориулж бичсэн нөгөө шүлэгт нь Ц.Чинзориг ая хийж “Дунгаамаа” дуу бүтжээ. Эл дууг дуулж ард түмний хүртээл болгосон МУГЖ Д.Баасанжав дурсахдаа "Ц.Чинзориг хөгжмийн зохиолч Дунгаамаагаа биччихээд ямар дуучинд өгч дуулуулах вэ гээд байж байхдаа Ардын дуу бүжгийн чуулгын хажууд надтай таараад өөр нэг дуу өгсөн юм. Маргааш нь гэрт нь давхиад очтол,
Хоног хоногийн хорвоодоо
Хэргээр иржээ Дунгаамаа
Хотлын баярт миний л амраг
Дуулж л явна даа Дунгаамаа... хэмээн дуулуулаад, шууд Д.Маам зохиолч руу утасдаж “Дууныхаа эзнийг олчихлоо” гээд их баяртай ярьж билээ. Тэгээд надад “Чамд сайхан зохих дуу байна” гэж хэлсэн” хэмээлээ.
“Хэчнээн сайн ая зохиогоод үг нь муу бол дуу нэг их хол явахгүй, дуучнаа олохгүй бол бүр байхгүй. Хэчнээн сайн шүлэг байгаад тааруухан аятай байвал тэрийг хүн сонсохгүй” гэж Чинзориг ярьдаг байж. Нээрээ ч түүний дуунуудыг тэр үеийнхээ хамгийн чадалтай, чансаатай дуучид дуулдаг, тэр өөрөө үргэлж “луугарууд”-тай нөхөрлөн, хамт дуу хийдэг байлаа. Чинзориг өөрийгөө “сэхээтэн” хэмээн тодорхойлж, түүндээ багтаж амьдарсан хүн. Багшийн сургуульдаа үлдээд хөгжмийн багшаар ажиллаж байх үед нь Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн түүн дээр очиж, хамт уран бүтээл хийдэг байжээ.
Үүл гижигдэн найгах
Арын номин шугуй
Үрэл бурман жимс нь
Атганд унадаг хангай...
“Бид хоёрын анхны дуу “Үүлэн цэнхэр хангай” бол их түүхтэй дуу. Ой модны аж үйлдвэрийн яамнаас Ой модны сэдэвтэй дууны уралдаан зарлаж, бид энэ дуугаараа ороод гуравдугаар байр эзэлж, 50 төгрөгөөр шагнуулсан. Нэгдүгээр байрыг нь “Ойн цагдаа” гэдэг дуу авсан. Одоо монголын дууны урлагт “Ойн цагдаа” гэдэг дуу сураггүй л байх юм. “Үүлэн цэнхэр хангай”-г хятадууд ч дуулж л байх юм, монголчууд ч дуулж л байх юм. Сайн бүтээл гэдэг уралдаанд зориулагддаг юм биш байна” хэмээн Б.Лхагвасүрэн дурсжээ. Энэ хоёр эрхэм бол хангайг, говийг, уулсыг бас талыг бүтээл болгосон хүмүүс. “Чинзоригийн хөгжмийн бүтээлд мажорны, их гоё аялгуу орж ирэхээр нь би шүлэг бичсэн юм.” Ц.Чинзоригийн ардын урлагийн цөөхүүл хөгжимд зориулсан бүтээлд Б.Лхагвасүрэн үг бичсэнээр “Зүүдний говь” дуу төржээ. Энэ дууг МУАЖ Ш.Чимэдцэеэ амилуулсан билээ. Энэ гурван уран бүтээлч зүүдний говиосоо цаашлан тал нутагт хүрэв.
Алсын уулсыг сэрээж
Адуугаа хураагаад ирэхэд чинь
Дээж цайгаа барихад
Дээлийн хормой чичирсэн... хэмээн тал нутагт, хүний гэргий болоод очсон эмэгтэйн сэмэрсэн сэтгэлийн тухай дууг тэд мөн ч тансаг мэтгэсэн нь энэ.
“Би ханийнхаа нутаг Хотгойдын алдарт ван Чингүнжавын дурсгалд зориулж “Илдэн уулын цуурай” ораторид шүлэг бичсэн. Их сайхан болсон гэж хүмүүс ярьдаг. Чинзоригийн Төрийн соёрхол хүртсэн бүтээлүүдээс хамгийн эхэнд нь дурдагдаж явдагт баярладаг юм” хэмээн Б.Лхагвасүрэн уулсыг дуулснаа дурсана.
Свердловскийн хөгжмийн сургуульд байхдаа Чинзориг төгсөх дөхөөд байдаг, дипломын ажил нь дуусдаггүй. Мань эр өөрөө багшдаа баригдахгүй яваад байхаар нь цуг сурч байсан найзууд нь барьж аваачин, тушаагаад, багш нь гэртээ цоожилж байгаад дипломыг нь хийлгэсэн гэдэг. Яг маргааш шалгалттай гэж байхад л дөнгөж дуусч байгаа юм. Цаг нь тулчихсан учраас орос оюутнууд дуулахгүй, хэдэн найз нар нь шөнөжин бэлдэж хоноод, дипломыг нь хамгаалуулж байсан түүхтэй. Энэ бүтээл бол 1990 онд Азийн шилдэг бүтээлийн жагсаалтад бичигдэж, ЮНЕСКО-гийн алтан санд бүртгэгдсэн, “Илдэн уулын цуурай” оратори билээ. Энэхүү алдарт бүтээл хэрхэн дэлхийн сонгодог хөгжмийн сан хөмрөгт хүндэтгэлтэйгээр залагдсан тухай хөгжилтэй нэгэн түүх бий. Сайгонд болсон Азийн хөгжмийн их наадамд Монголоос хөгжмийн зохиолч Ц.Чинзориг уригджээ. Онгоцноос жаахан “муудчихаад” буугаад очтол Азийн бараг бүх орноос хөгжмийн зохиолчид ирсэн байна. Нэг л ганган, гоёмсог амьтад. Чинзориг гангалах битгий хэл, харин ч шартчихсан хамгийн доожоогүй амьтан тэнд байлаа. Тоож байгаа ч амьтан байхгүй. Хоёр, гурван өдөр үргэлжлэн хөгжмүүдээ сонсоцгоогоод л байлаа. Хамгийн сүүлийн өдөр “Илдэн уулсын цуурай” ораторийг сонсоод, сүүлд нь дүнгээ танилцуулахад, хөтлөгч нь “Монголын хөгжмийн зохиолч Цэдэн-Ишийн Чинзоригийн “Илдэн уулсын цуурай” оратори тэргүүн байрт шалгарлаа. Энэ бүтээлийг ЮНЕСКО-гийн хөгжмийн алтан фондод бүртгэж авлаа” хэмээн зарладаг байгаа. Гайхмаар… Чинзориг энэ талаараа З.Түмэнжаргалд хуучлахдаа “Би эхлээд чихэндээ итгээгүй шүү. Хамгийн сонирхолтой нь нөгөө намайг хүн ч гэж тоож харахгүй шахам байсан улс шал өөр болцгоогоод л “Ноён Чинзориг оо, ноён Чинзориг оо” гээд бөхөлзөцгөөгөөд л... Тэгтэл Сайгоны нэг том хөгжмийн зохиолч намайг гэртээ урив аа. Цуг явж байгаад нэг гудамж руу орсноо “Ноён Чинзориг оо, энэ миний эзэмшил гудамж. Тэр миний тийм дэлгүүр, студи…” гэж тайлбарлаад л байна. Нэг дэлгүүртээ оруулснаа “Та хүссэнээ л ав. Би танд бэлэглэмээр байна” гэж хэллээ. Би жаахан ичиж, нэрэлхэж байснаа “Би юу авахав дээ. Тэр нэг гоё шошготой архинаас л амсч үзмээр байна” гэчихлээ. Харин ч сайн дайлуулсан шүү” хэмээн хөхөрч байж.
***
Монголын хөгжмийн урлагийн наяад оныг Б.Шарав, Х.Билэгжаргал, Ц.Чинзориг хэмээх аялгуу эгшгийн гурвалсан хүлэг морьд төлөөлөх авай. Тэр гурав үргэлж хамт явна. Ямар сайндаа л зураач Ганзоригийн бэлэглэсэн эмээл, хазаартай гурван морины зургийг Чинзориг тайлбарлахдаа “Энэ гурван морь Шарав, Билигжаргал бид гурвын морь байгаа юм. Бид гурав цаана нь, жалган дотор архи ууж суугаа” хэмээн хошигнодог байсан гэдэг.
“Сургуульдаа очоод нэлээн архаг оюутан болчихсон байхад Чинжиг араас ирж манай ангид орсон юм. Тэр үеэс л үерхэж нөхөрлөн, дуу хуураа бие биендээ сонсгосоор сүүлчийн амьсгалаа татах хүртэл нь хамт явсан даа” хэмээн Төрийн шагналт, Урлагын гавьяат зүтгэлтэн Б.Шарав найзынхаа талаар дурсжээ. Чинзоригийг найзууд нь Чинжиг хэмээн дотночлон дуудна. Чинжиг, Шарав хоёр 1971 онд Багшийн сургуульд танилцаж, дараа нь Свердловскийн Хөгжмийн дээд сургуульд авьяас авьяасынхаа нөмөрт аж төрж байв. Тэнд очоод Чинжиг эхэндээ “Би ахгүй юм чинь таныг ахыгаа болгоно” гэсхийж байснаа зан зангаа аваад найзууд болхоор болж л дээ. Хоёр оюутан уг нь ээлжилж хоолоо хийнэ. Гэхдээ Чинжиг арай “айлын эрх”-ээрээ будаа, давс, мах, аль бэлэн бүхнээ нийлүүлэн хутгаж орхичихоод алга болдог гэж байгаа. Тэд амьдрал дээр ч, уран бүтээлд ч үргэлж хамтдаа явжээ. 1990 оны дунд үед төрийн их хан хуур залах ёслолд зориулсан уралдаанд хоёр найз тус тусын зохиолтой оролцлоо. Тэмцээний шүүгчээр ажиллаж байсан Монгол улсын XX зууны манлай хөгжмийн зохиолч Л.Мөрдорж “Чинзоригийн хөгжмийг Шаравын хурдан аятай нийлүүлчихье” гэсэн санал гаргаснаар “Хан хуурын сүлд аялгуу” бүтсэн. Өнөөдөр төрийн гэсэн бүхий л арга хэмжээнд энэхүү хөгжим тоглогдон, мөнхөрч байна. Б.Шарав мэргэжил нэгтний хувьд Чинзоригийг “Ная, ерээд оны нийтийн дууны уянгын оргил байсан. Түүнчлэн ардын хөгжмийн эх суурь дээр тулгуурласан дан хөгжмийн бүтээлүүд нь монголын хөгжмийн урлагт том байр суурь эзэлнэ” хэмээн тодорхойлсон юм.
***
Чинзоригт туурвихгүй салбар гэж үгүй. Хүүхдийн дуу, бүх төрлийн хөгжмийн бүтээлүүд, киноны хөгжим гээд цааш хөвөрнө. Булган нутгийн хүү тэрбээр Буриад ардын дуу бүтээчихсэн нь ч бий.
“Мараанай сэнхир хөндий
Мангир таанайн орон
Хаанаш ябаhан намтаяа
Хамтадаа байдаг нютаг” гэж Буриад түмний дунд ардын дуу мэт түгсэн энэ агуу бүтээлийг монгол түмэн даяараа хэн зохиосныг нь ч анзааралгүй үе улиран дуулсаар л байна. Тэр мөн олон киноны хөгжмийг чадварлаг бүтээсэн билээ. Монголын үндэсний кино урлагийн академийн ерөнхийлөгч, “Зохиомж” дээд сургуулийн захирал Б.Цогтбаяр, Чинзориг нар есөн уран сайхны кинонд хамтран ажиллажээ. Тэд хамгийн анх 1987 онд Ч.Жумдаан найруулагчийн “Хүний хүн” киног бүтээхэд оролцсон нь Чинзоригийн хөгжмийг нь бичсэн анхны кино байлаа.
Чинзоригийн “Ятгын концерт”, “Морин хуурын дөрвөл” зэрэг бүтээлүүд нь Монголын шинэ цагийн хөгжмийн нэгэн содон шигтгээ болсон гэдгийг судлаачид хүлээн зөвшөөрдөг. Тэр 1988 онд ятгачин Ч.Мөнх-Эрдэнийг Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд элсэхэд ангидаа аваад, “Чамайг үнэхээр чадалтай сайн хөгжимчин болвол сургууль төгсөх үед чинь ятгын концерт бичиж өгнө” хэмээн амлажээ. Үнэхээр энэ амандаа хүрч концертоо бичсэн ч төгсгөлийг нь ололгүй яваад л байж. Нэг өдөр шавийгаа ятгатай нь хүлээлгэж суулгачихаад, найруулагч Л.Эрдэнэбулгантай дөрвөн цаг шахуу уран бүтээл яриад суучихаж л дээ. Мөнх-Эрдэнэ бүр байж ядаад, хөггүй хөгжмөө нэг сайн шудраад автал, өнөөх чинь хуруугаа гозойлгоод л босоод ирлээ гэнэ. “Би төгсгөлөө олчихлоо. Яг наадхаар чинь төгсгөнө, дахиад дуугарга”.
***
Төрийн соёрхолт Чинзориг Свердловскт төгсөж ирээд Баянхонгор аймагт томилогдон хоёр жил хөгжмийн багшаар ажиллалаа. Өөрийнх нь нэрлэснээр “ёотон цагаан” гэгдэх байшингийн нэг өрөөнд төгөлдөр хуур, төмөр цагаан ор, Чинзориг гурав хоёр жил амьдарсан юм. Булган нутгийн хүү хаа холын Хонгор нутагт таних хүнгүй, явах газаргүй найз нөхдөө дурсан их л ганцаарддаг байж. Тэр үед нь яруу найрагч Шагдарын Уянга тэднийд уран бүтээлийн дөрөө харшуулан хэд хонохдоо “Миний сэтгэлийн зовлонг ойлгодог нэг л сайн хүн байдаг. Чамайг танилцуулъя” хэмээн дагуулж яваад аймгийн төвийн наад бие доор урсах тунгалаг булаг дээр очиж мэлмэрүүлсэн тухай яриа бий. “Оготнотой булаг” хэмээх энэ рашаан хожим “Чинзоригийн ганцаардлын булаг” болсон юм. Магадгүй энэ булгийнхаа эхэнд ганцаардан, найз нөхдөө дурсаж суухдаа “Намрын дурсамж” дууныхаа санааг олсон байж мэдэх. Нэг өдөр л гэнэт дуу хийх санаа төрөөд төгөлдөр хуур дээрээ “Ай хөө, чи минь” гээд л оролдоод байж. Болоод байгаа ч юм шиг. Тэгэхээр нь театрын зохион байгуулагч найз Намжимын Сүхбатынхаа өрөөнд давхиж ороод, өнөө аяаа сонсгож хоёул “итгэл”-ийн тухай сайхан дуу хийхээр тохиролцов. Н.Сүхбат өөрт байсан шүлгээ янзлан, дуу болгож ирээд, маргааш нь Баянхонгорын театрынхан бүгдээрээ тэдний өрөөнд цуглаж, нэг оройжин найр наадам шиг юм болцгоолоо. “Намрын дурсамж”-ыг бүгд хамтдаа дуулж, санаа бодлоо хуваалцаад, нэгэн сайхан “Дурсамж”-ийг бүтээв. Хүмүүс энэ дууг эмэгтэй хүнд зоиулсан гэж боддог. Гэтэл үгүй юм. Тэгж яривал бүр удаан уулзаагүй найзтайгаа уулзаж, ганц шил юм хувааж уугаад, бие биенээ дурсаж байгаа тухай дуу болоосой хэмээн Чинзориг хүсэж байлаа.
Намираа цэнхэр бороо шивэрсэн
Намрын хонгор үдшээ дурс даа чи
Ариухан үерхлээ санахын жаргалаа
Алс нутгаас дуулж сууна даа би
Ай хөө чи минь
Алагхан зүрхний итгэл байж дээ
Амьдрал жаргалд минь надтай учирсан
Алдрай насны дуулал байж ээ, чи... хэмээн анх н.Түмэнжаргал, н.Ерөөлт хоёр хоршин дуулж, баруун таван аймгийн нэгдсэн урлагийн наадамд шагнал хүртлээ. Тэр тоглолтыг нь Хан хэнтий чуулга тоглолтоор явж байгаад үзэж таарсан нь энэ дууг хожим дуулж монголын ард түмний хүртээл болгох дуучин МУГЖ Н.Төмөрхуягийн сонорт хүргэсэн юм. Чинзоригийг хотод буцаж очоод, Хөгжим бүжигт багшилж байх үед нь Төмөрхуяг уулзан, дуулах зөвшөөрлөө албан ёсоор авлаа. Ингээд ер дараа жил нь буюу 1989 оны “Морин хуур” наадмаас “Намрын дурсамж” дуу шагнал хүртсэн юм. Төмөрхуяг гавьяат Чинзоригийн зохиосон хоёр дууг дуулсны нэг нь “Намрын дурсамж”, нөгөө нь “Хорвоод ганцхан ээждээ”.
“Чинзоригийн ээж Д.Намжилцэрэн эгч миний ээжтэй тун адилхан хүн байсан. Дугуй лаазан дотроосоо дүнсэн тамхи ороон татаж байгаа нь хүртэл. “Хорвоод ганцхан ээждээ”-г би ээжийгээ алдаад удаагүй байхдаа, Чинзоригт зориулан бичиж байлаа. Мань эр өндөр настай ээжийгээ нэг л тоохгүй байгаа юм шиг надад санагдаад байсан юм. Амралтаараа ирэхдээ галт тэрэгнээс буунгуут тосож ирсэн ээждээ “Ээж ээ, намайг бодоорой” гэнэ шүү дээ. “Хов хоосон ирсэн шүү, хүүгээ уучлаарай” гэж хэлж байгаа нь тэр. Тэгэхээр нь би,
...Хорвоод намар ирдгийг мартсан
Хонгор хүүгээ уучлаач ээж ээ... гэсэн хэдэн мөр шүлэг бичээд, Свердловск руу гаргаж өгөхдөө халаасанд нь хийгээд явуулчихсан. Нэлээд халамцуу хэрнээ л тэр шүлгийг хаячихалгүй очсон байгаа юм. Очингуутаа ая хийсэн. Дууны шүлэг зэрэгт мань хүн тийм хариуцлагатай хандана л даа. Шүлэг маань дуу болсон даруйдаа Свердловскийн монгол оюутнуудын дунд шууд хит болсон гэж Чинжиг ярьдаг. Дараа нь Монголдоо албан ёсоор бичүүлээд Хэнтийн “солгой” Төмөрхуяг маань дуулж, ард түмний дуртай дуу болсон. Бараг “Хүсэлтийн хариу” болгоноор явна. Радиод ч энэ дууны талаар олон захидал ирсэн гэх юм билээ. Төмөрхуяг, Чинжиг бид гурав их дотно. Нэгнийхээ ажлын өрөөгөөр орж гараад, гурвуулаа гадуур хэлхэлдээд явдаг байлаа. Чинзориг маань маш авьяастай, мэдрэмжтэй, хошин яриатай, яриагаараа хүнийг татдаг сайхан эр байв. Онигоо их ярина, бас зохионо. Бидэнд хөгтэй явдал их бий. 1987 онд зохиолч Жагдалын Лхагва бид хоёр М.Горькийн нэрэмжит утга зохиолын сургууль, Чинзориг маань Свердловскийн хөгжмийн сургууль төгсөөд ирж байгаа юм. Ц.Чинзоригийг нааш цааш явахдаа улсын хил гаалиар эрүүл гарч үзээгүй гээд л бид нар хошигнож цаашлуулдаг, нөгөөтээгүүр шүүмжилдэг байлаа. Ж.Лхагва бид хоёрын суусан галт тэрэг наашилсаар Свердловск хотод ирээд зогсмогц тэндээс мань эрийн дуу цуурайтаад “Оюун, Лхагва хоёр хаа байна?” гэсээр ороод ирсэн. Тасалбар энэ тэр байхгүй ээ. Купен дотор орж ирээд тэс хөндлөн хэвтээд өгч байгаа юм. Шалгагч орж ирээд, тасалбар нэхэн уурлаж байгаад аргаа барахдаа “Оюутан туулай л байхаас дипломтой ийм туулай гэж бас байдаг аа” гэж билээ. Тэгэнгүүт Чинзориг манлайлаад гурвуул вагоны даргатай очиж уулзаад, уран сайхан хийх юм боллоо доо. Би шүлгээ уншаад, Чинзориг минь хачин сайхан дуулдаг болохоор дуунуудаасаа дуулаад, Лхагва маань өгүүллэгээсээ уншчихлаа. Ингээд тэр галт тэргэн дотор бид гурав бүрэн эрхтэй болчихож байгаа юм. Сууж явсан хүмүүс баярлаж хөөрөөд бидэнд чихэр жимс, бас бус юм бариад хүрээд ирнэ.” Төрийн шагналт Санжаажавын Оюун сайхан нөхрийнхөө тухай ийн хүүрнэнэ.
“Бид хоёр уран бүтээлээрээ ч, ууж идэхдээ найз нөхөд явсан юм шүү” хэмээн Ц.Чинзориг найз Ж.Лхагвынхаа талаар дурсаж байлаа. Лхагва Чинжигтээ зориулж хэдэн дууны үг бичсэн бөгөөд Ноён хутагтын нутгийн хүүгийн Дулдуйтын Данзанравжаад зориулж бичсэн “Наран хорвоогийн дуулал” шүлгэнд найз нь дурсгал болгон ая хийжээ. Тэд 1993 онд Сэлэнгэ нутгийн дууны уралдаанд Сэлэнгэ аймгийн харьяат чөлөөт бөхийн МУГТ Д.Оюунболдод зориулсан “Сэлүүн дэнжийн яргуй” дуугаараа оролцож байлаа.
Угаасан ус нь таны рашаан
Ундаа юу минь таны шүүдэр ээ
Уужуухан сэтгэл минь таны цар аа
Уяхан хоолой минь таны боргио
Сэлэнгээ Сэлэнгээ би
Сэлүүхэн дэнжийн чинь яргуй
Сэлэнгээ Сэлэнгээ би
Сэрүүхэн усны чинь дусал аа
Дуулсан дуу минь таны ая аа
Дугараанд нэмэх нь таны цацал аа
Хайрлан суух нь миний баяр аа
Халгин цалгих нь таны гялбаа...
Энэ талаар зохиолч Н.Сүхдорж дурсахдаа, “Өргөн Сэлэнгэ-93” дууны уралдаанд нэг дуу хийж ирчихээд чуулгаар яваад ортол Чинзориг тааралдаж, намайг ёстой л чихдэж аваад, “Чи хаашаа алга болчихдог нөхөр вэ? Одоо танайд очъё. Надад Оюунболдод зориулсан нэг дуу байна. Үг нь дутуу. Чи гүйцээгээд өг” гэж байна. Ингээд манайд ирж тухтай харилцах нь ээ нэрт зохиолч Ж.Лхагвагийн шүлэг болж таарлаа. Чинжиг шүлгэнд нь ая хийчихээд Ж.Лхагваагаа хайсан боловч, гадаад явчихаад олдохгүй байсан шиг байгаа юм. “Би энэ мундаг зохиолчийн шүлгийг яаж нэмж хасаж болох юм бэ” гэвэл Чинжиг нэлээд уурлах янзтай “Чи сонс” гээд манай төгөлдөр хууран дээр аяаа тоглож өөрөө хачин сайхан дууллаа. Гоё ч аялгуу байна. Ингээд би аргагүйн эрхэнд бичихээр болсон. Эхний хоёр бадгаас нь ганц нэг үг сольж, гуравдугаар бадгийг шинээр бичлээ. Чинзориг аяаа тааруулж байхдаа “Халгин цалгих нь таны гялбаа” гэсэн сүүлчийн мөрийг их тоож, “Энэ ямар гоё хэлээ вэ? Яг надад зориулсан юм шиг. Би чинь ганцхан гялалзаад өнгөрөх хүн шүү дээ” гээд надруу гунигтай ч юм шиг харж байсан сан. Бид энэхүү уран бүтээлээрээ наадмынхаа тусгай байрын шагнал хүртсэн дээ. Дараа нь би зохиолч Ж.Лхагватай “Улсын Багшийн дээд сургууль”-ийн үүдэнд эмээсхийгээд таарахад, “Та бид хоёр чинь дундаа нэг хүүтэй болсон гэлүү?” гээд инээж билээ. Миний учиргүй баярласан гэж” хэмээн дурслаа. Чинзориг “Өргөн Сэлэнгэ-93” наадмыг Загдын Түмэнжаргалын үг, “Ус мөрөн олон чиг” дуутай зорьж, замдаа фаз автобусны арын суудалд “Сэлүүн дэнжийн яргуй” дуугаа хийсэн аж. Дууны шүлгийн мастер, соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч Загдын Түмэнжаргал, Чинзориг нар хамтарч олон бүтээл хийснээс ард түмний дунд хамгийн өргөн түгсэн нь, “Ус мөрөн олон чиг”, “Дууны хорвоо” бүтээлүүд юм. “Дууны хорвоо” дуугаар тэд “Морин хуур-94” наадмын тэргүүн шагналыг хүртсэн билээ.
...Уянга яруухан дууны хорвоод
Удаан амьдармаар санагдаад байх юм аа...
2000 оны арванхоёрдугаар сарын 12-ны өдөр. Улсын нэгдүгээр амаржих газрын жижүүрийн утсанд нэрт хөгжмийн зохиолчийг хорвоогоос буцсан тухай мэдээ ирлээ. Ц.Чинзориг энэ өдөр 45 насандаа, өвчний улмаас хорвоо мөнх бусыг үзүүлсэн юм. Залуу насаа бүгдийг нь хөгжмийн урлагт зориулаад, юунд ч хоргодолгүй тэнгэртээ дэвшчихсэн нь энэ. Чинзориг ерөөсөө дуулах л гэж, дуулах дуугаа өөрөө зохиох гэж л ирсэн мэт. Түүний аргадаж гэгэлзсэн, айзам яруу дуунуудыг сонсоход тэр өөрөө яг л ийм уянгалаг бас уйтай амьдралыг туулаа болов уу гэмээр санагдана.
Хүлгийн сайныг унасан юм сан
Хүний дээд нь явсан юм сан
Хүүгээ үнсэж амжаагүй юм сан
Хүслээ гүйцээж чадаагүй юм сан... Ц.Чинзоригийн аялгуу, Д.Норовын үг “Эцсийн тушаал” жүжгийн дуу ингэж эхэлнэ. Хорвоогоос буцсанаас нь хэдхэн хоногийн дараа зөрөөд ирсэн, хоёр ихэр охиноо тэр үнсэж амжаагүй юм.
“Хоёр охиноо тэврээд, ханиасаа өнчирч хоцорсон тэр өвөл ямар хүйтэн байсан гэж санана. Амьдралын хатуу бүхнийг сөрөхдөө сөрж, дагаж урсахдаа урсаж, “Чиний минь сайхан аялгуу бурхны оронд дутсан болохоор бурхад чамайг минь баярлуулахаар аваад явсан юм байлгүй дээ” хэмээн өөрийгөө тайтгаруулдаг даа” хэмээн Чинзоригийн гэргий сэтгүүлч, найруулагч Д.Ганмягмар дурсана. “Ханьтайгаа хамт өнгөрүүлсэн хором мөч бүхэн хэмжээлшгүй их аз жаргалтай байжээ. Бид хоёр нэг нутгийн хүмүүс. Би Сайхан сумынх. Намайг сургуулиа төгсөөд Монголын радиогийн концертын студид ажиллаж байхад Монголын хамаг л хөгжмийн урлагийн мастерууд очиж дуу хөгжмөө бичүүлдэг байлаа. Тэгэхэд л анх харж “Нутгийн ах” хэмээн бахархаж явснаас биш, хайрлаж чадахгүй шүү дээ. Дараа нь 1998 онд 25 дугаар телевизийн З.Алтай ах маань “Дуу төрсөн түүх” нэвтрүүлгээрээ “Намрын дурсамж” дууны түүхийг хийх үүрэг өгч билээ. “Нутгийн чинь хүний бие муу байгаа гэнэ. Чи нэг дууных нь ч тухай болов нэвтрүүлэг хийгээдэх” гэсэн юм. Тухайн үед хадам ээж Чинжигийг илүү дутуу хүн уруу татах вий гэж айгаад, бид хоёр уулзаж төвдөхгүй удаан явсны эцэст нэвтрүүлгээ хийсэн нь бидний амьдралын эхлэл болсон доо. Бие нь ядруу байсан болохоор, би их санаа тавьж байсан юм. Дууссаны дараа надад “Нэвтрүүлэгт чинь хэрэг болох байх, сонсоорой” гээд 10-аад кассет өгч, ажлын утас аваад үлдсэн. Маргаашаас нь залгаад л, “Монтаж нь яаж байна, ах нь очих уу?” гээд асууна. Тэр үед нэвтрүүлэг ямар болох нь сонин биш, миний хүндлэл, халамж л хэрэгтэй байсан болов уу гэж боддог юм. Бид олон насны зөрүүтэй болохоор хүмүүсээс, багш нараас нь ичиж, санаа зовно оо. Хүмүүс харин тэрийг огт тоохгүй бид хоёрыг ямар адилхан юм бэ гэж л хэлдэг байлаа. Төрийн соёрхолт Ц.Чинзоригийн гэргий болж, агуу Б.Шарав ахаараа хадаг тавиулан, гэрээсээ гарч байсандаа өөрийгөө их азтайд тооцож явдаг юм. Бэр гуйхаар явахад нь Чинжиг, Шарав ахад
“Архи уудаг нь манайд байна
Авьяас тоодог нь танайд байна
Зурагтаар гардаг нь танайд байна
Зуу татдаг нь манайд байна гэж хэлээд хадаг өгөөрэй” гэсэн гээд бөөн инээдэм болдог. Ийм л хөгжилтэй, хүүхэд шиг зантай хүн байсан юм шүү дээ. Их эртэч. Босоод л хөгжмийнхөө ард сууж байна. Хэнийг ч ялгаж харьцахгүй. Харин өөрийг нь гомдоосон, итгэл алдсан хүнээ л уучилж чаддаггүй байсан болов уу.”
Чинзоригийн ээж маанийн тоо гүйцээсэн шүтлэгтэй хүн байлаа. Хүүгээ нэг мэргэн хүнд үзүүлж, ирээдүйн хувь төөргийг нь асуухад “Дахиад гал голомт үзнэ” гэж байсан юм билээ. Чинзориг Багшийн сургуульд сурч байхдаа Сүхбаатар аймгийн н.Сүрэнжав гэж охинтой ханилаад хүү, охин хоёртой болсон. Дараа нь н.Оюунчимэгтэй ханилж хоёр охин төрсөн. Аав, ээж хоёр нь хойшоо сургуульд явчихаад Ч.Цолмон, Ч.Халиут хоёрыг эмээ нь л хүн болгосон гэдэг. Сүүлд бие нь муу Төмөр замын эмнэлэгт хэвтэж байхдаа н.Сарантуяа гэдэг эмч эхнэртэй болж, нэг охин төрөөд, дахиад л хоёр тийш болжээ. Дараа нь Д.Ганмягмартайгаа ханилж хоёр охинтой болсон. Охидууд нь хоёулаа Хөгжим бүжгийн коллеж, СУИС төгсөөд одоо Дуурийн театрт ажиллаж байгаа юм.
Өөрөө олон хүүхэдтэйдээ ч тэр үү, эсвэл хүүхдэд хайртайдаа ч олон хүүхэдтэй болсон уу, Чинзориг олон хүүхдийн дуу хийсэн хүн. Түүний найз Б.Шарав “Чинзориг зөвхөн дууны уран бүтээлээс гадна томоохон хөгжмийн зохиолууд дээр нэлээн ажилласан хүн. “Тэмүүжин” хүүхдийн дуурь бий. Тэмүжиний бага насыг маш чадварлаг харуулсан бүтээл. Хүүхдүүд өөрсдөө хөгжмөө тоглож, өөрсдөө дуулдаг ийм дуурь дэлхийн өөр улс оронд байдаг үгүйг мэдэхгүй юм. Манай Чинзориг л хийхээс өөр хүн хийж чадахааргүй бүтээл” гэжээ. Мөн түүний зохиосон “Хонхот хүүхэлдэй”, “Туулай хаана унтдаг вэ?” дуунууд өнөөдөр ч дуулагдаж, монголын багачууд үүгээр хүмүүжиж буй. Чинжиг сонинд өгсөн сүүлийн ярилцлагандаа “Цэцэрлэгийн хүүхдүүд төгөлдөр хуур тоглоод дуулдаг цогц гарын авлага гаргана. Дуу бүжиг марш гурвыг хослуулсан, багш сурагч хоёр зэрэг тоглож болохоор зохиол болох юм. Ёстой онгод гэж байдаг юм бол өмнөө тавьсан энэ зорилгоо биелүүлэхийн тулд дуудаад үзнэ дээ” хэмээн аархаж байж. Харамсалтай нь тэр өөрөө энэхүү ажлаа бүтээж амжаагүй ч түүний хань Д.Ганмягмар хэвлүүлж, мөн хоёр си-ди, “Дууны хорвоо” номын хоёр дахь хэвлэлийг гаргаад байна. Мөн нутгийнхан болон шавь нарынх нь дэмжлэгтэйгээр 2015 онд Булган аймагт Ц.Чинзориг агсны мэндэлсний 70 жилийн ойд зориулан монголын дууны урлагийнхан чуулж, “Дууны хорвоо” уралдааныг зохион байгуулсан.
Чинзоригийн хажууд байгаа ямар ч хүн хөгжим зохиохыг хүснэ. Хөгжмөө бичээд, төгөлдөр хуурынхаа ард дуулаад сууж байгааг нь харсан ямар ч хүн “Би ийм хүн болчихож болдоггүй юм болов уу” гэж бодмоор. Ийм л нэгэн гэгээн гэрэлт, гэнэн “тэнэгхэн” хөгжмийн зохиолчийн амьдралыг энд дурслаа. Алдрай насны дууллаар чинь амьдарч яваа хүмүүс бид ачийг тань яаж хариулна даа гэж бодмоор...
МУИС-ын оюутан М.ДЭЛЭГ
Mono.mn
Мэдээний нийтлэгч
