Улс орнууд хямралын бэлэн байдалд шилжиж байна

2026 оны байдлаар дэлхийн томоохон гүрнүүд эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангахдаа зөвхөн нөөц бүрдүүлэх бус, харин "нийлүүлэлтийн сүлжээний тусгаар тогтнол"-ыг чухалчлах болов.

АНУ 2026 он гэхэд сэргээгдэх эрчим хүч болон цахилгаан автомашины батерейны түүхий эд болох лити, кобальт, никелийн дотоодын олборлолт, боловсруулалтад асар их хөрөнгө оруулалт хийж байна. Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн (IEA) 2026 оны тайлангаас үзвэл, АНУ-ын газрын тосны олборлолтын өсөлт саарч (3% орчим), харин цэвэр эрчим хүчний дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт түүхэн дээд хэмжээндээ хүрээд байна.

Европын орнууд Оросын байгалийн хийнээс бүрэн хараат бус болох зорилтынхоо хүрээнд устөрөгчийн (Hydrogen) эдийн засаг руу шилжиж байна. 2026 онд Европын хувьд хамгийн том эрсдэл нь "Гибрид халдлага" буюу эрчим хүчний сүлжээ, далайн ёроолын кабель руу чиглэсэн кибер дайралт болоод байгаа тул тухайн дэд бүтэц цэргийн хамгаалалтад шилжих бэлтгэлээ хангаж байна.

Хятад улс 2026 онд сэргээгдэх түлшний үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа 1 тэрбум галлон орчимд хүргэж, дэлхийн зах зээлийг дахин загварчилж байна. Тэд нар, салхины эрчим хүчийг хадгалах батерейны технологиор дэлхийд тэргүүлсэн хэвээр байгаа нь эрчим хүчний хямралын үед тэднийг хамгийн тогтвортой тоглогч болгож байна.

Goldman Sachs-ийн 2026 оны таамаглалаар дэлхийн хувьцааны зах зээл 11-12%-ийн өсөлт үзүүлэхээр байгаа ч геополитикийн тогтворгүй байдлаас шалтгаалж хэлбэлзэл (volatility) өндөр байна. Ялангуяа "Олон туйлт дэлхий" (Multipolar World) сэдэв хүчтэй болж, батлан хамгаалах болон чухал ашигт малтмалын компаниудын хувьцаа хамгийн өндөр өсөлттэй байна.

Дата төвүүдийн эрчим хүчний хэрэглээ асар ихээр нэмэгдсэн тул эрчим хүчний хэмнэлттэй AI алгоритм болон дата төвүүдийг хөргөх технологийн компаниуд 2026 оны "супер одууд" болоод байна.

Япон улс эрчим хүчний үнийн өсөлтөөс сэргийлэхийн тулд цөмийн реакторуудаа идэвхжүүлж, ашиглалтын хугацааг нь 60-аас дээш жил болгон сунгав. Мөн "Green Transformation" (GX) нэртэй 20 их наяд иений (~130 тэрбум ам.доллар) засгийн газрын шилжилтийн бонд гаргаж, эрчим хүчний хараат бус байдалд хөрөнгө оруулж байна.

Герман улс байгалийн хийн нөөцийг хамгаалах үүднээс эрчим хүч их хэрэглэдэг үйлдвэрүүдэд (хими, гангийн үйлдвэрлэл) "Эрчим хүчний дуудлага худалдаа" (Gas Auction) системийг нэвтрүүлсэн. Ингэснээр эрчим хүчээ хэмнэж, ашиглаагүй квотоо эргүүлэн зарах боломжийг компаниудад олгож байна.

Вьетнам гэхэд цахилгааны хомсдолоос сэргийлэхийн тулд томоохон аж үйлдвэрийн паркуудын ажиллах цагийг шөнийн ээлжинд шилжүүлж, оргил ачааллын үед хэрэглээг 20% танах "Ачааллын удирдлагын хөтөлбөр" (Demand Side Management) хэрэгжүүлж эхлэв.

Индонез никель, зэс, боксит зэрэг стратегийн ашигт малтмалыг түүхийгээр нь гаргахыг бүрэн хориглож, зөвхөн дотооддоо боловсруулсан тохиолдолд экспортлох эрх олгож байна. Энэ нь валютын нөөцийг дотооддоо үлдээх, ажлын байр нэмэгдүүлэх "Downstreaming" бодлого юм.

Бразил нь инфляци болон долларын өсөлтөөс сэргийлэхийн тулд Хятад улстай хийх худалдаандаа $-ыг алгасч, шууд өөрсдийн үндэсний валютаар (реал болон юань) төлбөр тооцоо хийх механизмыг 2026 онд бүрэн автоматжуулав.

Нигери бэлэн мөнгөний хомсдол болон хар захын ханшаас сэргийлэхийн тулд "eNaira" дижитал валютаа төрийн бүх үйлчилгээнд албан ёсоор нэвтрүүлж, бэлэн мөнгө авах лимитийг долоо хоногт 100-200 ам.доллартай тэнцэх хэмжээнд барьж байна.

Сингапур далайн түвшний нэмэгдэх байдал болон эрчим хүчний цочролоос сэргийлэх "National Resilience Fund" байгуулж, ДНБ-ийхээ тодорхой хувийг зөвхөн ирээдүйн дэд бүтцийн эрсдэлд зориулан тусгаарлаж байна.

Дэлхийн энэхүү хямралд Монголд хэрхэн бэлтгэлээ базаах ёстой вэ. Мэдээж хямрал биднийг тойрон өнгөрөхгүй нь тодорхой.

Монгол Улс 2026 онд “Just Energy Transition Framework”-ийг хэрэгжүүлж эхлээд байна. Манай улс 2,600 ГВт-аас дээш сэргээгдэх эрчим хүчний нөөцтэй ч одоогоор ердөө 0.06%-ийг нь л ашиглаж байна. Өвлийн улиралд нүүрсний хараат байдлаас гарахад чиглэсэн "Нарны халаалтын систем" болон батерей хуримтлуурын төслүүдийг олон улсын хөрөнгө оруулалтаар яаравчлах шаардлагатай юм.

2026 он гэхэд сэргээгдэх эрчим хүчний суурилагдсан хүчин чадлыг 30%-д хүргэх зорилтоо (NDC 3.0) биелүүлэхийн тулд тарифын шинэчлэл болон зах зээлийн либерализацийг зоригтой хийх цаг болсон. Дэлхий нийт лити, зэс, газрын ховор элементийн эрэлд гарсан энэ үед Монгол Улс "нийлүүлэгч" гэхээсээ илүү "стратегийн түнш" болох боломжтой.

2026 онд дэлхийн зэсийн зах зээл эрэлт ихэссэн нь Оюутолгой болон зэсийн бусад ордын үнэ цэнийг өсгөж байна. Уул уурхайн салбарын хууль эрх зүйн орчныг тогтвортой байлгаж, технологийн компаниудыг түүхий эдийн сүлжээндээ татан оролцуулах шаардлага ч тулгарч буй юм.

Төрийн өмчит компаниудын үргүй зардлыг танах, үр ашиг нь тодорхойгүй “Туулын хурдны зам” гэх төсөл ч үүнд хамаатай юм.

Дэлхий дахин "энх цагийн" эдийн засгаас "бэлэн байдлын" эдийн засаг руу шилжиж байна.

Дэлхийн улс орнууд эрчим хүчний хямралаас сэргийлж үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа дотооддоо нэмэгдүүлж, технологийн зах зээлд AI-ийн үр ашгийг хүртэж эхэллээ. Хөрөнгийн зах зээл дээр "олон туйлт" эрсдэл нэмэгдэж байгаа тул Монгол Улс гадаад харилцаа болон хөрөнгө оруулалтын бодлогодоо уян хатан, олон тулгуурт зарчмыг баримтлах нь хамгийн зөв стратеги байх болно.