Азийн уур амьсгалын 130 мянган жилийн түүх ба Монголын экосистемийн ирээдүй

Хятадын эрдэмтэд сүүлийн 130 мянган жилийн хугацаанд Ази тивийн уур амьсгалын эрс тэс өөрчлөлтүүдийн учрыг тайлжээ. Ланжоугийн их сургуулийн мэдээлснээр энэхүү судалгаа нь Азийн бүс нутаг дахь тоосжилтын хуримтлал, чийгшлийн өөрчлөлт болон орон зай, цаг хугацааны олон хэмжээст хүчин зүйлсийг судлахад томоохон ахиц дэвшил авчирсан байна.

"Science Advances" сэтгүүлд нийтлэгдсэн энэхүү бүтээл нь ирээдүйн уур амьсгалын өөрчлөлтийн чиг хандлагыг урьдчилан таамаглах урт хугацааны жишиг үзүүлэлтийг бий болгосон гэдгийг Ланжоугийн их сургуулийн Эх дэлхий, байгаль орчны шинжлэх ухааны коллежийн профессор Ли Гуочян онцолсон байна.

Судалгааны баг Төв Азийн хуурай бүс нутаг болон Төвөдийн өндөрлөг дэх 20 гаруй цэгт өндөр нарийвчлалтай судалгааны шинэ технологийг ашиглажээ. Өөрөөр хэлбэл, кали-фельдспарын хэт улаан туяаны люминесценцийн аргаар шороон давхаргын насыг маш өндөр нарийвчлалтай тогтоож чадсан байна.

Азийн уур амьсгал нь хэд хэдэн агаарын томоохон урсгалын системээс шууд хамааралтай байдаг. Нэгдүгээрт, дунд өргөргийн баруун чиглэлийн урсгал. Төв Ази болон Монголын баруун хэсгийн чийгшлийг тодорхойлогч агаарын гол урсгал юм.

Хоёрт, Зүүн Азийн зуны муссон буюу Номхон далайн чийглэг агаарын урсгал,

Гуравт, Өмнөд Азийн зуны муссон буюу Энэтхэгийн далайгаас ирэх хур тунадасны эх үүсвэр,

Дөрөвт, Зүүн Азийн өвлийн муссон гэх хүйтэн, хуурай агаарын урсгал буюу Сибирийн хүйтнээс эхтэй Монголын хахир өвөл.

Эдгээр агаарын урсгал нь бүс нутгийн уур амьсгал, хүмүүсийн аж амьдралын хэв маягийг олон мянган жилийн турш тогтоож ирсэн байна.

Судалгааны үр дүнгээс үзэхэд Ази дахь тоосжилтын хуримтлал нь зөвхөн өвлийн хүйтэн салхины хүчнээс хамаардаг "хариу үйлдэл" биш гэнэ.

Шар шорооны хуримтлалд дараах хүчин зүйлс цогцоор нөлөөлдөг болохыг тогтоожээ.

• Цөлжилт

• Хөрсний бэхжилт

• Орон нутгийн газар зүйн тогтоц

• Далайн түвшний хэлбэлзэл ба хүний зохисгүй үйл ажиллагаа.

Энэхүү судалгааны материал нь Монгол орны хувьд байгаль орчны аюулгүй байдал, бэлчээрийн менежмент, цөлжилттэй тэмцэх бодлогод стратегийн ач холбогдолтой юм.

Монгол Улс нь Азийн шар шороон шуурганы гол эх үүсвэрүүдийн нэг. Монголд төдийгүй Зүүн хойд Азийн бүс нутгийн хэмжээнд байгаль орчин, нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудал болсон. Манай орны нийт нутаг дэвсгэрийн 76% гаруй нь ямар нэг хэмжээгээр цөлжилтөд өртсөн нь ч үндсэн шалтгаан болж буй.

Сүүлийн жилүүдэд хаврын улиралд Монголд шар шороон шуурганы давтамж өмнөх жилүүдээс идэвхжсэн, ялангуяа говь, хээрийн бүс нутгаас гадна төвийн бүсээр ч хүчтэй шуурах тохиолдол нэмэгдэж байна.

Судалгаанд дурдсан 130 мянган жилийн тоосжилтын түүх нь манай гoвийн бүс нутаг хэрхэн тэлж, хумигдаж байсны "гэрч" болох юм. Тоос хуримтлагдах үйл явц нь зөвхөн салхины хүчээс бус, ургамлан бүрхэвч ба хүний үйл ажиллагааны хүчин зүйлээс (бэлчээрийн талхагдал, уул уурхай) хамаардаг.

Монгол орны уур амьсгал баруун зүгийн агаарын урсгал болон Зүүн Азийн муссоны зааг дээр оршдог. Манай орны баруун болон зүүн бүс нутагт чийгшлийн хэмжээ өөр, өөр байдаг нь ийм учиртай аж. Сүүлийн жилүүдэд баруун аймгуудад гандуу, зүүн болон төвийн бүсэд үер усны аюул ихсэж байгаа нь эдгээр агаарын урсгалын эрс өөрчлөлттэй холбоотой байх магадлалтай.

Профессор Ли-гийн хэлснээр "Дэлхийн дулаарлын дэвсгэр дээрх хуурайшилтын чиг хандлага" нь Монгол орны хувьд хамгийн том аюул болно. 130 мянган жилийн өгөгдөл нь уур амьсгал дулаарахад Азийн гүн дэх хуурай бүс нутгууд (Монголын говь гэх мэт) хэрхэн хариу үйлдэл үзүүлдэгийг харуулж байна. Хэрэв дулаарал энэ хэвээр үргэлжилбэл шар шороон шуурга улам эрчимжиж, хөрсний үржил шимт үе давхарга үгүй болох эрсдэл бодитоор нүүрлэж байгааг сануулж байна.

Ланжоугийн их сургуулийн энэхүү томоохон бүтээл нь Азийн эх газрын хэмжээнд уур амьсгалын өөрчлөлтийг цогцоор нь сэргээн засварласан анхны тохиолдолд тооцогдож буй юм. Энэ нь зөвхөн эрдэм шинжилгээний ажил биш, харин Монгол шиг эмзэг экосистемтэй орнуудын хувьд "уур амьсгалын анхааруулга" болж байна.

Цөлжилтийг сааруулах, салхины хамгаалалт бий болгох зорилготой Ерөнхийлөгчийн санаачилсан "Тэрбум мод" үндэсний хөдөлгөөнийг Хятад, БНСУ зэрэг улс ихээхэн дэмжиж буй.

Монголын шороон шуурганы улмаас говь, хээрийн бүсээс хөрсний үржил шимт дээд үе хийсэхэд тэрхүү хөрсөнд агуулагдаж буй ургамлын үрүүд хамт хийсдэг. Энэ нь тухайн бүс нутагт ургамлын бүрхэвч дахин төлжих боломжийг хязгаарлаж, цөлжилтийг эрчимжүүлдэг. Шуурганд хийсч ирсэн үрүүд өөр экосистемд (БНСУ, Японд) цацагдаж, тухайн газрын унаган ургамлыг шахан гаргах "харьжсан ургамал" болох эрсдэлтэй.

Бид байгалийн жамаар явагддаг 130 мянган жилийн мөчлөгийг өөрчилж чадахгүй ч, судалгаанд дурдагдсан "ургамлан бүрхэвч" болон "хүний үйл ажиллагаа" гэсэн хүчин зүйлс дээр анхаарч, цөлжилтийн хурдыг сааруулах, бэлчээрээ хамгаалах зэргээр ирээдүйд нүүрлэж буй байгалийн гамшгийн эрсдэлийг бууруулах боломжтой юм.