Нэгэнт УИХ-ын гишүүн болсон бол “БАНДАН ТАС” гэх ойлголт ардчилсан парламентын засаглалд байдаггүй юм!

Өмнө нь гэмт хэрэг үйлдсэн байж болзошгүй нь мөрдөн байцаалтын явцад тогтоогдсон үед шүүхээс гэм буруутай үгүйг нь тогтоох хүртэл УЕП-оос УИХ-ын гишүүний бүрэн эрхээс нь түдгэлзүүлэн шалгах саналыг оруулж, парламентаар хэлэлцүүлдэг байсан. Өнөөдөр ийм боломжгүй болсныг УИХ-ын гишүүн асан, хуульч О.Баасанхүү хэвлэлд ярьжээ. Түүний хэлснээр уг заалтыг УИХ-ын гишүүд хуйвалдаж байгаад хуулиас хулгайлчихсан бололтой. Ингээд “айдгаа авдрандаа хийсчихсэн” манай парламентынхан хулгай, луйвар хийсэн ч хариуцлага тооцох механизмгүй болсон тул нэгэнт сонгогдсон учраас сонгууль хүртэл “бандан тас шүү” гэж иргэдээ тохуурхаж сууна. Зарим нь нэг гишүүн бүр “ангиараа төгсмөөр байна шүү дээ” гэж айлгаж, алиатахын завсарт үг дайж байх жишээний.

Ардчилсан тогтолцоонд, ялангуяа парламентын засаглалд нэгэнт сонгогдсон бол “бандан тас” гэдэг ойлголт байдаггүй. Байвал тэр улс авторитар орон юмуу аль эсвэл ардчилал нь гажуудсан дэглэмтэй л гэж ойлгох хэрэгтэй.

УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах Ерөнхийлөгчийн санаачлан боловсруулсан хуулийн төслөөр Ардчилсан намын бүлэг нэг хоногийн завсарлага авав. Ингэснээр энэ хуулийг УИХ-аар хэлэлцэх эсэхийг энэ долоо хоногийн пүрэв гаригийн чуулганы хуралдаанаар эцэслэнэ.

Ардчилсан намын бүлгээс О.Цогтгэрэл, Б.Жаргалан, Ж.Баярмаа, Ч.Лодойсамбуу, Г.Очирбат, Х.Тэмүүжин, МАН-ын бүлгээс хууль бус хэрэгт нэр холбогдож, прокуророос яллагдагчаар татагдсан Э.Болормаа, Х.Булгантуяа, П.Сайнзориг болон Л.Оюун-Эрдэнэ, Х.Баасанжаргал, О.Номинчимэг нарын гишүүд нэгэнт сонгогдсон биднийг эгүүлэн татна гэвэл “битгий хуцаарай” л гэцгээх болсон билээ.

Харин УИХ-ын дэд дарга Б.Пүрэвдорж “Хууль зөрчин хулгай, луйвар хийхээ л больчих хэрэгтэй”-г зөвлөхийн сацуу УИХ-ын гишүүнээс эгүүлэн татах асуудлыг эсэргүүцэх гишүүд “Би хулгай, луйвар хиймээр байна” гэж байгаатай адилхан харагдаж буйг ангийнхандаа сануулах болсон.

Нэгэнт сонгогдсон бол парламентын гишүүдтэй зөвхөн сонгуулиар л хариуцлага тооцох ёстой гэдэг нь бүтэшгүй холын "философи". Монголын сонгогчдын боловсрол тун маруухан. Сонгуулиар саналаа худалддаг эмзэг бүлэг, халамжийнхан ихтэй. УИХ-ын сонгууль байтугай улс төрийн намын дотоод сонгууль нь булхай, луйваргүй болж байсан удаагүй.

Тиймээс хуулийн ард нуугдсан хулгайч нар хулгайлсан мөнгөөрөө сонгогчдыг худалдаж аваад УИХ-д буцаад ороод ирэх магадлал 100%. Хуулиас айх юмгүй "нэгэнт сонгогдсон" тэдний хулгай, луйвар ч ил цагаандаа гарна. Ингэж явсаар парламентад дархлагдсан хэдэн хулгайч нарын үүр овоохой болно. Үндэсний аюулгүй байдал алдагдана. Парламент дахь авлига, хулгай Монголын хөгжлийн том дайсан болоод удаж байна.

Ард түмнийг төлөөлж хууль тогтоох эрх мэдлийг нь хэрэгжүүлж буй бол сахилга хариуцлага, ёс зүйн хэм хэмжээг дээдэлж ажиллах ёстой. Төрийн түшээд ёс зүйн алдаа гаргачихаад "буруутай нь шүүхээр тогтоогдоогүй" гэх нэрээр хариуцлагаас зугтдаг байх нь ардчиллын зарчим биш. Ард түмэн өөрсдийнхөө төлөөлж буй нэгнийг сонгож болж буйтай адил хариуцлага алдсан бол чөлөөлдөг тогтолцоо байх ёстой. Парламентын гишүүн бол ард түмнийг төлөөлөх эрхийг түр хугацаагаар хүлээн авч хэрэгжүүлэгч болохоос биш ямар нэг хуульв захирагдахгүй дархан эрхтэн огт биш.

Өнөөдөр дэлхийн олон улсад парламентын гишүүн ёс зүйн зөрчил гаргаж, хууль зөрчсөн тохиолдолд түүнийг хугацаанаас нь өмнө эгүүлэн татах эсвэл бүрэн эрхийг нь цуцлах механизм хэдийн тогтоод байна. Парламентын засаглал төлөвшсөн орнуудад парламентын гишүүнийг эгүүлэн татах нь хууль тогтоох засаглалд халдаж буй зүйл огтхон ч биш, харин парламентын нэр хүндийг хамгаалах хөшүүрэг гэж үзэж байна.

Парламентын засаглалын сонгодог загвар болох Их Британи Улсад 2015 онд "Парламентын гишүүдийг эгүүлэн татах тухай хууль" (Recall of MPs Act) батлагдсанаар ёс зүйн алдаа гаргасан гишүүнд сонгогчид шууд хариуцлага тооцох эрх зүйн орчин бүрдсэн. Тус хууль хэрэгжиж эхэлснээс хойш Крис Дэвис, Питер Боун зэрэг хэд хэдэн гишүүнийг сонгогчдын гарын үсгээр эгүүлэн татсан.

Парламентын засаглал төлөвшсөн, улс төрийн соёл өндөртэй байх тусам парламентын гишүүнийг эгүүлэн татах процедур нь төлөвшсөн байх бөгөөд тэр ч бүү хэл парламентын гишүүд гаргасан алдаа, ёс зүйн дутагдлаа ухамсарлаж, институцийнхээ нэр хүндийг эрхэмлэн сайн дураараа огцрох соёл ч хэдийн тогтжээ.

Азийн өндөр хөгжсөн, ардчилсан орнууд болох Япон, Өмнөд Солонгос, Сингапурт улстөрчийн нэр хүнд бол карьерынх нь амин сүнс бөгөөд "итгэл алдсан бол огцрох" зарчим бичигдээгүй хууль мэт үйлчилдэг.

Японд 2014 онд Эдийн засаг, худалдаа, аж үйлдвэрийн сайд Юко Обучи улс төрийн санхүүжилтийн зарцуулалттай холбоотой эргэлзээ, зөрчлийн улмаас огцорсон бол мөн онд Хууль зүйн сайд Мидори Мацушима сонгогчдод сурталчилгааны сэнс тараасан нь сонгуулийн хууль болон ёс зүйн шаардлагад нийцээгүй гэж тооцогдон албан тушаалаасаа чөлөөлөгдсөн.

Тэгвэл Өмнөд Солонгост 2019 онд Хууль зүйн сайд Чо Күк гэр бүлдээ давуу тал үүсгэсэн гэх дуулианд нэр холбогдож ажлаа өгсөн. Сингапур Улсад төрийн албанд “тэг хүлцэл” зарчим үйлчилдэг бөгөөд 2024 онд Тээврийн сайд С. Ишваран авлигын хэргээр шүүхэд татагдсаны дараа сайдын албан тушаал болон парламентын гишүүний статусаасаа татгалзсан

Энэ бүх үйл явдал Япон, Өмнөд Солонгос, Сингапурын парламентын дархлааг үгүй хийсэн зүйл үгүй. Харин ч парламентаа хамгаалсан, парламентын нэр хүндийг хадгалсан шийдвэр болсон.

Төрийн өндөр албан тушаалтанд холбогдох ёс зүйн зөрчил улс төрийн тайлбар, намын хамгаалалтаар бус, шуурхай хариуцлагын тогтолцоо, институцийн цэвэр байдлаар шийдэгдэх ёстой. Ийм тогтолцоог төлөвшүүлж чадвал итгэл алдсан бол сайн дураар огцрох жишиг ч тогтоно.  

Япон, БНСУ, Сингапур зэрэг оронд “хууль зөрчсөн нь эцэслэн тогтоогдохыг хүлээх” бус, “олон нийтийн итгэлийг алдсан эсэх” нь улс төрийн хариуцлагын бодит шалгуур болдог.

Эдгээр олон улсын жишээнээс харахад парламентын гишүүн гэдэг нь зөвхөн халдашгүй эрхээр тодорхой хугацаанд хамгаалагдсан албан тушаалтан биш, харин ард түмний итгэл, ёс зүйн хэм хэмжээг үргэлж сахиж, хамгаалах хариуцлага хүлээсэн албан тушаалтан гэх ойлголт зонхилж байна.

Ахин сануулахад нэгэнт УИХ-ын гишүүн болсон бол “БАНДАН ТАС” гэх ойлголт ардчилсан парламентын засаглалд байдаггүй юм! Байвал нийгэм нь непальдах хэмжээнд тэсэрдэг!

Х.ХАНДМАА