Нарийнтаж үхэх нь монголчуудын тавилан уу?

Монголчуудын дунд нарийнтах буюу улаан хоолойн хорт хавдар харьцангуй өндөр тохиолддог нь олон жилийн турш судлаачдын анхаарлыг татсаар ирсэн. Энэ үзэгдлийг зарим хүмүүс “тохиолдол” гэж ойлгодог ч генетик, хүрээлэн буй орчин, зан үйлийн нийлмэл нөлөөг авч үзвэл энэ нь огтхон ч санамсаргүй биш, харин олон хүчин зүйлийн огтлолцлоос үүссэн биологийн үр дүн юм.

Юуны өмнө генетикийн түвшинд авч үзвэл, хүний ДНХ-д байдаг зарим хувилбар (polymorphism) нь хорт хавдрын эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Жишээлбэл, архи задлах үүрэгтэй ферментүүдийг кодлодог генүүдийн өөрчлөлтүүд нь ацетальдегид гэх хорт бодисыг биед удаан хугацаанд хадгалах нөхцөл бүрдүүлдэг. Энэ бодис нь эсийн ДНХ-г гэмтээж, улмаар хавдрын эхлэл болох мутаци үүсгэдэг. Ийм төрлийн генийн хувилбарууд Зүүн Азийн популяцид, тэр дундаа монгол угсаатанд илүү өндөр давтамжтай байж болох талаар судалгаанууд дурддаг.

Мөн хавдрын эсрэг хамгаалах үүрэгтэй TP53 зэрэг генийн үйл ажиллагаанд нөлөөлөх мутаци илүү мэдрэмтгий байдал үүсгэж болно. TP53 нь эсийн гэмтлийг илрүүлж, гэмтсэн эсийг устгах “хамгаалагч” үүрэгтэй боловч хэрэв энэ систем сул байвал хавдрын эсүүд амархан үүсч, хяналтгүй үржих боломжтой болдог.

Гэхдээ зөвхөн генетик хангалтгүй тайлбар юм. Ген бол “суурь хөрс” бол амьдралын хэв маяг бол “үр таригч” нь гэж хэлж болно. Монголчуудын уламжлалт хооллолт—маш халуун цай, давс ихтэй мах, утаажуулсан хүнс—нь улаан хоолойн салстыг удаан хугацаанд цочроож, архаг үрэвсэл үүсгэдэг. Энэ нь эпигенетик өөрчлөлтүүдийг өдөөж, генийн илэрхийллийг өөрчилдөг. Өөрөөр хэлбэл, ген өөрөө өөрчлөгдөхгүй ч “асаах/унтраах” горим нь алдагддаг.

Үүн дээр нэмэгдээд хеликобактерийн халдвар, архи, тамхи зэрэг хүчин зүйлс давхар нөлөөлбөл ДНХ гэмтэх хурд нэмэгдэнэ. Ийм нөхцөлд генетикийн багахан эмзэг байдал ч бодит өвчин болж илрэх магадлал эрс өсдөг.

Сонирхолтой нь, энэ үзэгдлийг “gene–environment interaction” буюу ген ба орчны харилцан үйлчлэлээр тайлбарладаг. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн ген муу байснаар өвчин үүсэхгүй, зөвхөн орчин муу байснаар ч хангалтгүй—харин хоёулаа давхцах үед эрсдэл огцом нэмэгддэг. Монголчуудын хувьд энэ хоёр хүчин зүйл түүхэн хугацаанд давхцаж ирсэн нь өндөр өвчлөл үүсгэх суурь болсон гэж үздэг.

Тэгэхээр “эртнээс улаан хоолойн хорт хавдар их байсан нь тохиолдол уу?” гэсэн асуултын хариу бол үгүй. Энэ нь генетикийн урьдал нөхцөл, уламжлалт амьдралын хэв маяг, байгаль орчны нөлөө, хүн ам зүйн онцлог зэрэг олон хүчин зүйлийн давхцлын үр дүн юм. Шинжлэх ухаан үүнийг санамсаргүй биш, харин тайлбарлагдах, бүр цаашлаад урьдчилан сэргийлэх боломжтой процесс гэж үздэг.

Өнөөдрийн хувьд энэ ойлголт маш чухал ач холбогдолтой. Учир нь, генээ өөрчилж чадахгүй ч бид орчны нөлөөллөө өөрчилж чадна—хэт халуун ундаа хэрэглэхээс зайлсхийх, давс, утаажуулсан хүнсний хэрэглээг бууруулах, архи тамхинаас татгалзах зэрэг нь генетикийн эрсдэлийг “идэвхжүүлэхгүй” байхад тусалдаг. Иймээс өнгөрсөн түүх бол хувь тавилан биш, харин шинжлэх ухааны тусламжтайгаар засаж болох эрсдэлийн зураглал юм.