Эдийн засгийн эрх чөлөөг Венесуэль аргаар хийхгүйг мэднэ биз дээ

Эрх баригч МАН эдийн засгийн эрх чөлөөг хамгаална хэмээн мэдэгдэж эхэлсэн нь бизнэс эрхлэгчдэд ихээхэн найдвар төрүүлээд байна. Чухам энэ эрх чөлөөгөө хэрхэн яаж хийх, эрх баригчдын төсөөлж байгаа эрх чөлөө нь жинхэнэ эрх чөлөө мөн эсэхээс 2026 оны Монгол Улсын эдийн засгийн төлөв байдал хамаарна. Тэгээд ч өмчөө нийгэмчилж, эдийн засгаа төрийн зохицуулалтад оруулсан Уго Чавес, түүний залгамжлагч Николас Мадуро нарын бүтээсэн Венесуэль хэрхэн нуран унаж байгаа бэлхэн жишээ байна. Мадурогийн баривчилгаа, Оросын Украин дахь түрэмгийлэл хоёр өнгө ижил эсэх талаар өнгөрсөн өдрүүдэд сошиалд ид маргалдацгааж байгаа ч эдийн засгийн харилцааны хувьд ард түмний нэрийн өмнөөс өмч хөрөнгийг нь мэдэн зохицуулдаг, орлогыг нь тэгшитгэн хуваадаг, ашиг орлого илүү олсоныг нь матарладаг социалист арга барил улс орноо сүйрүүлэх хэмжээнд аваачдаг гэдгийг харуулсан тод жишээ юм.

Хувийн өмчийг цэрэглэн очиж нийгэмчилсэн, чөлөөт эдийн засаг байхгүй гэдгийг зарласан, хураасан хувийн өмчийн нэрийг барин бэлэн мөнгө тараасан зэрэг эдийн засагт хорлонтой Венесуэль арга барилыг сүүлийн хэдэн жил харуулсан МАН ийнхүү эдийн засгийн эрх чөлөөг хамгаална гэж байгаад баярлаж байгаа ч нэг л итгэл төрөхгүй байгаа нь үнэн. Тиймээс эдийн засгийн эрх чөлөөг хамгаална гэсэн үг нь хэрхэн үйлдэл болохыг анхааралтай хүлээсэн жил болох нь.

МАН-ын амалж буй эдийн засгийн эрх чөлөө

Үүнд хэд хэдэн хууль батлахаар зэхэж байна. Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай анхдагч хуулийг дагалдуулан Татварын ерөнхий хууль, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хууль, Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хууль, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулиудад нэмэлт, өөрчлөлт оруулахаар зэхэж байна. Гэсэн ч хуулиудын хувь заяа эхнээсээ ээдрээтэй байна.

Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хуулийн төсөл УИХ-д өргөн баригдаж хэлэлцэх эсэх шатанд яваа боловч Эдийн засгийн байнгын хороогоор орох үед АН-ын бүлэг завсарлага авсан. Бусад хуулийн төслийг 2025 он дуусах сүүлийн өдөр яаралтай горимоор хэлэлцэх эсэхийг нь шийдүүлэх гэсэн боловч гишүүд хүлээж авсангүй. Бизнес эрхлэгчдийн хүлээж буй, улс орны амин чухалд тооцогдох хуулиудыг ийнхүү цагийг нь тулган шахамдуулах байдлаар Засгийн газар хандаж байгаа нь нөгөө л ард түмний нэрийг барьж сүрийг үзүүлэх гэсэн хандлага.

Эдийн засгийн эрх чөлөөний хуульд МАН ихээхэн ач холбогдол өгч байгаагаа удаа дараа мэдэгдэж байна. Гэвч хуулийн төслийг унших юм бол төр хувийн хэвшилд гай болохгүй, хувийн өмч болон бизнесийг хамгаална, тэгш шударга өрсөлдөөнийг дэмжинэ, элдэв хориг саад тавихгүй гэсэн үгс байгаа боловч эцсийн бүлэгтээ нэг зөвлөл байгуулах л бодит үр дагавартай хуулийн төсөл юм. “Сайхан хоолны нэр хэлээч би савхадъя” гэдэгтэй агаар нэг. Тиймээс АН-ын бүлэг завсарлага авсан нь зөв юм.

Багц хуулийн төсөлд оруулж буй нэмэлт өөрчлөлтүүд

НӨАТ-ын тухай хууль

1.Бүх нийтээрээ шударга төлдөг татварын тогтолцоог бүрдүүлж, тодорхой заасан хэмжээнээс бага борлуулалтын орлоготой татвар төлөгч хялбаршуулсан горимоор татвараа тайлагнаж, төлөх зохицуулалтыг хуулийн төсөлд тусгана.

2.Үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд худалдан авалтыг бэлэн бусаар хийсэн тохиолдолд үнийн дүнд НӨАТ шингэсэн гэж үзэж, төлбөл зохих татвараас хасагдах эрхийг нээнэ.

3.Тодорхой шаардлагыг харгалзан дотоод болон импортын НӨАТ-ын төлбөр төлөх хугацааг  хойшлуулах боломжийг бүрдүүлнэ.

4.Үндсэн хөрөнгийн худалдан авалтад төлсөн болон оршин суугч бус этгээдээс авсан ажил, үйлчилгээний НӨАТ-ыг хасалт хийх боломжийг бүрдүүлнэ.

5.Ажилчдын хөгжил, хүний нөөцийн бодлогыг дэмжих, ажиллах орчин нөхцөлийг сайжруулах зохицуулалтыг хуулийн төсөлд тусгана.

6.Практик шаардлага, холбогдох хуулийн зорилгод нийцүүлэн хуулийн этгээдийн өмчилж буй орон сууцны чөлөөлөлтийг зогсоох болон шаталсан татварын тогтолцоонд шилжиж буйтай холбогдуулан иргэний өмчилж буй орон сууцны тодорхой үнийн дүн хүртэлх хэсгийг чөлөөлөх, импортолсон суудлын автомашины гаалийн үнийн 100.0 мянган америк доллароос давсан хэсэгт нэмж 33 хувиар татвар ногдуулах зохицуулалтыг тус тус тусгана.

ХХОАТ-ын тухай хууль

1.Одоогийн хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн хүрээнд хэрэгжиж буй хөнгөлөлтийн бодлогыг орлогын хэмжээнээс үл хамааран бүх иргэдэд эдлүүлэх, үйл ажиллагааны орлоготой иргэдийг хамруулах, хөнгөлөлтийн хэмжээг нэмэгдүүлэх, мөн сургалтын төлбөртэй тэнцэх хэмжээний орлогод үзүүлдэг албан татварын хөнгөлөлтийг босготой болгох зэрэг зохицуулалтуудыг тусгаж, хөнгөлөлтийн бодлогыг оновчтой, хүртээмжтэй болгох замаар нийт иргэдийн дундаж татварын ачааллыг бууруулна.

2.Шаталсан татварын тогтолцоог олон улсын жишигт нийцүүлэн боловсронгуй болгох хүрээнд үйл ажиллагааны орлогыг шатлалд хамруулах, бичил худалдаа, ажил, үйлчилгээний орлогыг үйл ажиллагааны орлогод хамааруулан хялбаршуулсан горимоор тайлагнан 1 хувиар татвар төлөх босгыг 400 сая төгрөг болгох зэрэг зохицуулалтуудыг тусгах замаар бүх нийтээрээ шударга төлөх татварын орчныг бүрдүүлнэ.

3.Иргэдийн тайлагнал, төлөлтийн үйл ажиллагааг хялбаршуулах, татварын эрсдэлийг бууруулах зорилгоор татварын албанаас тайлангийн төслийг урьдчилан хүргүүлдэг хиймэл оюун ухаан, их өгөгдөлд суурилсан үйлчилгээг нэвтрүүлж, татвар төлөгчид тайлангийн төслийг залруулах, хувийн хэрэглээндээ гэж бүртгүүлсэн төлбөрийн баримтыг хасагдах зардалд шилжүүлж бүртгүүлэх, тайлан баталгаажуулах болон татвар төлөх хугацааг сунгаж, уян хатан болгоно.

4.Анх удаа орон сууц худалдан авахад үзүүлдэг татварын хөнгөлөлтийг бүсчилсэн хөгжлийн бодлоготой уялдуулж, төвлөрлийг сааруулах, эрчим хүчний хэмнэлттэй, ногоон барилгын нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэх, гэр хорооллын дулаан алдагдлыг бууруулах сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээг дэмжихэд чиглүүлж, хөнгөлөлтийн хэмжээг нэмэгдүүлэхээр хуулийн төсөлд тусгалаа.

ААНОАТ-ын тухай хууль

1.Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар ногдуулах орлогын босгын хэмжээг инфляцын түвшинтэй уялдуулан нэмэгдүүлж, шатлалыг өөрчлөх;

2.Жижиг, дунд аж ахуйн нэгжүүдийн татварын хөнгөлөлтийн хамрах хүрээг нэмэгдүүлж, 2.5 тэрбум төгрөг хүртэлх борлуулалтын орлоготой аж ахуйн нэгжүүдийн татварыг 90 хүртэлх хувиар хөнгөлөх;

3.Бичил, жижиг аж ахуйн нэгжүүдийн татварын орчныг сайжруулах зорилгоор жилийн 400 сая төгрөг хүртэлх борлуулалтын орлоготой аж ахуйн нэгжүүдийг хялбаршуулсан горимд хамруулах;

4.Шинээр эзэмшсэн хөрөнгийн элэгдэл, хорогдлын шимтгэлийг тухайн хөрөнгийг ашиглаж эхэлсэн өдрөөс эхлэн тооцох;

5.Татварын тайлан тушаах хугацааг сунгах зэрэг зохицуулалтуудыг тус тус тусгалаа.

6.Аж ахуйн нэгжийн ажилтнаа сургах, мэргэжил дээшлүүлэх, мэргэшүүлэх болон ажилтны хангамжид зориулан авсан бараа, ажил, үйлчилгээний зардлыг хасагдах зардалд тооцох;

7.Татвар төлөгчийн үйл ажиллагаатай холбоотой бэлэн бусаар төлсөн гадаадад гарсан зардлыг цахим төлбөрийн баримт шаардахгүйгээр хасагдах зардалд тооцох;

8.Гамшиг, аюулт үзэгдлийн улмаас үүссэн хохирлын даатгалын нөхөн төлбөрийг чөлөөлөх;

9.Хуульд заасан үүргийн дагуу Засгийн газрын тусгай санд төвлөрүүлсэн хөрөнгийг хасагдах зардалд тооцох;

10.Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн зарим заалтуудын давхардсан зохицуулалтыг арилгана;

11.Татварын хууль тогтоомжийн хэрэгжилттэй холбоотойгоор татвар төлөгчдөд үүсдэг тодорхойгүй асуудлуудыг татвар төлөгчдөд илүү ойлгомжтой болгох зэрэг зохицуулалтуудыг тусгалаа.

Татварын ерөнхий хууль

1.Хариуцлагатай татвар төлөгчийг дэмжих, урамшуулах, татвар төлөгчийг татварын эрсдэлд орохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор гааль, татварын алба татвар төлөгчийн хууль даган мөрдөлтийн түвшнийг тодорхойлно. Хууль даган мөрдөлтийн түвшин нь нэмэгдсэн өртгийн албан татвар төлөх хугацааг хойшлуулах, татварын зөвлөн туслах үйлчилгээ үзүүлэх, татвар төлөгчийг татварын хяналт шалгалтад орохоос урьдчилан сэргийлэх зэрэг эерэг нөлөөтэй юм.

2.Хөрөнгө оруулалт, бизнесийн орчныг сайжруулах, бизнес эрхлэгчдийг дэмжих зорилгоор гааль, татварын албаны үйл ажиллагааг хялбаршуулж, хяналт шалгалтын давхардлыг арилгах, олон нийтэд нээлттэй болгох, татварын тайлагнал, төлбөрийн баримтын зохицуулалтыг нарийвчилж, татвар төлөгчдийн эрх ашгийг хамгаалахад чиглэсэн зохицуулалтыг хуулийн төсөлд тусгасан.

3.Түүнчлэн санхүүгийн хүндрэлтэй нөхцөл байдалд орсон татвар төлөгчид үзүүлэх татварын төлөх хугацааны хөнгөлөлтөд тавигдах шаардлагыг бууруулж, татварын өр барагдуулах ажиллагаанд татвар төлөгчийн санхүүгийн чадамж, бизнесийн үйл ажиллагаанд учирч болзошгүй хүндрэл, эрсдэлийг харгалзан дансыг бүхэлд нь битүүмжлэх бус, орлогын тодорхой хувийг суутгах, дансыг хэсэгчлэн битүүмжилж өр барагдуулах үйл ажиллагааг уян хатан болгож, татвар төлөгчийн үндсэн үйл ажиллагаагаа хэвийн үргэлжлүүлэх боломжийг бүрдүүлнэ.

4.Хуулийн этгээд, татварын байгууллага хооронд үүсдэг хуулийн хэрэглээтэй холбоотой маргааны тоог бууруулж, бусад байгууллага болон татварын алба хоорондын эрх, үүрэг, харилцаа, хамтран ажиллагааг татварын хуульд тодорхой тусгаж, мэдээлэл харилцан солилцоог сайжруулахын зэрэгцээ татвар төлөгчид их хэмжээний алданги тооцуулах эрсдэлээс хамгаалах зорилгоор алдангийн дээд хэмжээг Иргэний хуульд заасан хэмжээтэй уялдуулан тогтооно.

5.Татварын маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааг эрчимжүүлэх зорилгоор Маргаан таслах зөвлөлийн үйл ажиллагааг нээлттэй, ил тод болгох, бүрэлдэхүүнийг мэргэшсэн, ашиг сонирхлын зөрчлөөс ангид байлгах чиглэлээр тавигдах шаардлагыг сайжруулах замаар маргаан шийдвэрлэх хугацааг бууруулж, татвар төлөгчийн эрх ашгийн хамгаалахад чиглэсэн нэмэлт, өөрчлөлтийг хуулийн төсөлд тусгасан.

6.Татварын цахим системийг өргөжүүлэн, татвар, гаалийн байгууллага хоорондын мэдээлэл солилцоог сайжруулж, татвар төлөх үйл явцыг хялбаршуулах, гааль, татварын албаны үйл ажиллагааны үр ашиг, хяналтын тогтолцоог сайжруулж, хүний оролцоо багатай, бүрэн цахимжсан системд шилжинэ.

7.Татварын зорилгоор Автоматаар харилцан мэдээлэл солилцох стандартыг хэрэгжүүлэх этгээдийг тодорхойлох, шаардлагатай мэдээллийг бүрдүүлэх, уг мэдээллийг тогтоосон хугацаанд, олон улсын жишигт нийцсэн хэлбэрээр бусад гишүүн оронд хүргүүлэх болон түүнтэй холбоотой нарийвчилсан зохицуулалтыг батлах эрхийг холбогдох байгууллага, эрх бүхий этгээдэд олгох, татвар төлөгчийн мэдээллийн нууцлалыг хадгалах зэрэг зохицуулалтуудыг хуулийн төсөлд тусгасан.

Эцэст нь

УИХ-ын 2025 оны намрын чуулганыг хааж хэлсэн үгэндээ онцолсон “Төр хувийн хэвшилтэй өрсөлдөхгүй байх зарчмыг бид хатуу баримтлах ёстой. Үүний тулд эрх зүйн орчныг бүрдүүлж, зах зээлд оролцогчдод “тоглоомын дүрэм”-ийг тодорхой, ойлгомжтой болгох шаардлагатай. Тоглоомын дүрэм тодорхойгүй бол шоглоомын дүрэмгүй дүрэм болдог. Хувийн хэвшлийн орон зайд төр бизнес хийхгүй, хуульд заасан “хуруу дарам” үндэслэлээр төрийн өмчит байгуулна. Юм бүхнийг хийдэг биш, юу хийхгүйгээ мэддэг төр эрүүл. Хөрөнгө өмч ихтэй төр биш цомхон цэвэрхэн төр илүү хүчтэй. Төр зохицуулагч  болохоос бус төр өрсөлдөгч биш. Төр хуулиар зохицуулж, стандарт тогтоодог болохоос бус өөрийн тоглоомын дүрмээрээ хувийн хэвшилтэйгээ, иргэнээсээ илүү давуу эрхтэй бизнесийн өрсөлдөгч, зах зээл, ашиг орлого булаагч биш. Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн бүтээмж, ил тод байдал, засаглалыг сайжруулах тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж, шийдвэрлэх нь энэ парламентын хамгийн том “чөлөөлөлт”-ийн нэг байх болно” гэсэн үгэндээ эзэн болохыг спикер Н.Учралаас хүсье.