Зэс тойрсон сайн мэдээнүүд 2026 оны стратегийг тодорхойлно

2035 он гэхэд одоо хэрэглэж байгаагаас 10 сая тонноор илүү их зэс хэрэглэх бөгөөд энэ нь одоогийн үйлдвэрлэлийг 40%-иар нэмэгдүүлнэ гэсэн үг.

Ихээхэн найдлага тавьж байсан нүүрсний үнэ буурч, гал алдаж магадгүй байтал зэсийн үнэ 2025 онд өссөн нь муу хүний заяа завагт гэдэг л боллоо.

Өнгөрсөн 2025 оны эхэнд зэсийн үнэ тонн нь дунджаар 8919 ам.доллар байсан бол хоёрдугаар сараас өссөөр оны төгсгөлд шинжээчдийн төсөөлсөн 9000 ам.долларыг давсан. Тэгвэл 2026 оны эхний долоо хоногт 13000 ам.доллар хүрч цойллоо. Энэ нь өнгөрсөн 2025 онтой харьцуулахад 40%, 2021 онтой харьцуулахад 60% өссөн үзүүлэлт юм.

Зэсийн үнэ цаашдаа ч өснө гэдгийг салбарын шинжээчид итгэлтэй хэлж байна. “Зэсийн үйлдвэрлэлийг эрс нэмэгдүүлэхгүй бол 2030-2035 оны хооронд зэсийн хомсдол үүснэ” хэмээн BHP Americas-ийн ерөнхийлөгч Брэндон Крэйг ярьжээ. Түүний хэлснээр 2035 он гэхэд одоо хэрэглэж байгаагаас 10 сая тонноор илүү их зэс хэрэглэх төлөв байгаа бөгөөд энэ нь одоогийн үйлдвэрлэлийг 40%-иар нэмэгдүүлнэ гэсэн үг юм.

Нүүрс, зэс гэсэн экспортын хоёр гол бүтээгдэхүүнтэй Монголын хувьд маш сайхан төлөв. “Тинк Монгол” судалгааны институт “Нүүрсний үнэ 2025 онд огцом унаж (2024 онтой харьцуулахад 30%-аас дээш буурсан), төсвийн тогтвортой байдлыг хадгалахын тулд 2025 оны төсөвт жилийн дундуур тодотгол хийх шаардлагатай болсон. 2025 оны эхний 10 сарын байдлаар 2024 оны мөн үетэй харьцуулахад нүүрсний орлого ∼$2.97 тэрбумаар буурсан ч зэсийн орлого $1.9 тэрбумаар өсчээ. Хэдий зэс нь нүүрсний орлогын уналтыг бүрэн нөхөж чадаагүй ч, нийт орлогын бууралтыг 64%-аар хязгаарлажээ” гээд 2025 оны төсвийг зэс аварсан хэмээн дүгнэжээ.

Энэ оны төсвийн төсөлд зэсийн үнийг 9700 ам.доллараар тооцсон хэмээн Сангийн яам төсөв хэлэлцэх үеэр мэдээлж байсан. Хэрэв тийм бол энэ жилийн төсвийн аврагч нь зэс байж уул уурхайн салбарын 2026 оны стратег нүүрснээс зэс рүү шилжих дүр зураг харагдаж байна. Энэ стратегийн нэг гол зүйл нь зэсэнд ногдуулж буй АМНАТ юм. Өнөөдрийн байдлаар зэсийн өсөн нэмэгдэх АМНАТ-ийн хэмжээ хүдэр бол 30 хүртэл хувь, баяжмал бол 15 хүртэл, эцсийн бүтээгдэхүүн бол 5% ногдуулж байгаа нь одоо ажиллаж байгаа уурхайд дарамт болж, ашиглахаар хүлээгдэж байгаа уурхайнуудыг хүлээлгийн байдалд оруулж байгаа гол хүчин зүйл болоод байна. Зэсийн гол экспортлогч “Эрдэнэт” үйлдвэрт энэ хувь хэмжээ яс мөрдөгдөж байгаа бол “Оюутолгой”-д Хөрөнгө оруулалтын гэрээгээр АМНАТ-ийг 5%-д тогтворжуулсан нь тэгш бус хандлага юм. Уул уурхайн ассоциацийн зүгээс АМНАТ-ыг 50%-иар бууруулах саналыг Засгийн газарт хүргүүлээд байгаа. Харин “Оюутолгой”-н хувьд тогтворжуулсан 5% хэвээр үлдэхээр байна. Хөрөнгө оруулагчтай одоо хийж байгаа хэлэлцээ нь зөвхөн зээлийн хүүгийн асуудлыг хөндөж байгаа. АМНАТ-ийг зөвхөн төсвийн орлого бүрдүүлэгч нэг эх сурвалж гэж харалгүй, бизнес эрхлэгч, хөрөнгө оруулагч талд ашигтай байхаар шийдэж чадвал эргэлтэд ороход бэлэн, “Хармагтай”, “Цагаан суварга” гээд ордууд бий.

МАК компанийн эзэмшдэг Цагаансуваргын зэс, молибденийн орд нь Дорноговь аймгийн Мандах сумын нутагт байрладаг. МАК компанийн албан ёсны цахим хуудсанд мэдээлснээр 1.6 сая тонн зэс, 66 мянган тонн молибденийн нөөцтэй. Төслийн баримт бичгээр 340 мянган  тонн зэсийн баяжмал, 7000 тонн молибденийн баяжмал үйлдвэрлэхээр МАК зэхээд байгаа.

Харин Хармагтай ордыг “Xanadu Mines” компани БНХАУ-ын “Zijin Mining” компанитай хамтран ашиглахаар төлөвлөж байгаа. Xanadu Mines нь Австрали болон Торонтогийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй. Гадаад эх сурвалжуудад мэдээлснээр төслийн баримт бичигтээ жилдээ 50 мянган тонн зэс, 110 мянган унц алтыг 30 жил олборлоно. Хармагтай орд нь Өмнөговь аймгийн нутагт оршдог.

Зэсийн салбарын ирээдүйд нөлөөлөхүйц өөр нэг мэдээлэл өнгөрсөн долоо хоногт цацагдсан нь Rio Tinto болон Glencore компани тасалдаад байсан нэгдэх яриа хэлцлээ сэргээсэн явдал юм. Rio Tinto компани өөрсөлдөгч Glencore-ийг худалдан авах саналыг 2025 онд тавьсан ч нөхцөлүүд дээрээ тохиролцолгүй тасалдаад байсан юм. Харин энэ удаад хэлцэл амжилттай болох магадлал өндөр гэж салбарын шижээчид бичиж байна. Хэрэв хэлцэл амжилттай болбол Rio Tinto 200 тэрбум ам.доллараас дээш үнэлгээтэй, уул уурхайн хамгийн том компани болно.

Зэсийн тэргүүлэгч хэрэглэгч Хятадын эрэлт өндөр хэвээр байгаа. Дэлхийн үйлдвэрлэж буй зэсийн 60 гаруй хувийг Хятад хэрэглэж байна. Хятадын барилгын салбар сэргээгүй хэвээр байгаа ч зэс ашигладаг салбарууд болох цахилгаан машин, сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэрлэл эрчимтэй нэмэгдэж байгаа нь ийн таамаглахад хүргэж байгаа юм.

BHP-гийн тооцоогоор зэсийн хэрэглээний 92% кабель зэрэг уламжлалт үйлдвэрлэлд, 7% нь эрчим хүчинд, дөнгөж 1% нь дижитал технологийн салбарт хэрэглэгдэж байгаа ажээ. Гэхдээ энэ харьцаа 10-15 жилийн дараа өөрчлөгдөнө гэж төсөөлж байна.