74 сая жилийн настай тираннозаврын олдвор шинэ асуулт дагуулав

www.sundayguardian.com

Үлэг гүрвэлийн судалгааны салбарт нэгэн цагт дэлхийг айдаст автуулж байсан аварга биет тираннозавруудын үүсэл гарлын тухай ойлголтыг үндсээр нь өөрчлөхүйц нээлтийг хийлээ. Шинэ Мексик мужийн Киртланд формацаас олдсон 74 сая жилийн настай шилбэний ясны олдвор аварга тираннозаврууд хэдэн сая жилийн өмнө дэлхий дээр оршин тогтнож байсныг нотолжээ.

Эрдэмтэд 1980-аад онд Шинэ Мексикийн Киртланд формацын бүсээс олдсон чулуужсан шилбэний ясыг саяхан нарийвчлан судалжээ. Энэхүү олдвор нь хожуу Цэрдийн галавын Кампийн үед буюу ойролцоогоор 74 сая жилийн өмнө амьдарч байсан амьтных болох нь тогтоогдсон байна. Энэ нь шинжлэх ухааны хувьд маш том нээлт юм. Учир нь алдарт Tyrannosaurus rex буюу "Тираннозавр Рекс"-ийн олдворууд ихэвчлэн хожуу Маастрихтын үед буюу үлэг гүрвэлийн эрин үе төгсөхөд илүү ойр (ойролцоогоор 66-68 сая жилийн өмнө) хугацаанд хамаардаг байв. Шинэ олдвор нь аварга биет махчин үлэг гүрвэлүүдийн хувьсал бидний бодож байснаас хамаагүй эрт эхэлсэн гэдгийг илтгэж байна.

Палеонтологич Николас Лонгрич болон түүний багийнхан уг ясны бүтцийг нарийвчлан шинжилжээ. Ясны хэлбэр, хэмжээн дээр үндэслэн тэд энэхүү олдворыг Tyrannosaurus-ийн ойрын төрөл төрөгсөд байх магадлалтай гэж үзэж байна. Уг шилбэний яс нь маш том бөгөөд хожуу үеийн тираннозавруудтай ижил төстэй шинж чанаруудыг агуулсан байв. Хэрэв энэ таамаглал батлагдвал, энэ нь алдарт Tyrannosaurus rex-ийг багтаадаг Tyrannosaurini овгийн хамгийн эртний гишүүдийн нэг болж таарах юм.

Энэхүү эртний махчны биеийн хэмжээг тодорхойлохын тулд эрдэмтэд түүнийг дэлхий дээрх хамгийн том, хамгийн бүрэн гүйцэд Т-Рексийн олдвор болох "Сью"-тэй харьцуулж үзжээ. Шинээр олдсон шилбэний яс нь "Сью"-гийн ясны уртын 84 хувь, өргөний 78 хувьтай тэнцэж байв. Үүнээс үндэслэн тооцоолбол уг үлэг гүрвэл ойролцоогоор 4,700 килограмм буюу 10,000 гаруй фунт жинтэй байсан гэж үзэж байна. Энэ нь орчин үеийн Африкийн аварга зааны жинтэй дүйцэхүйц хэмжээ юм. Хэдийгээр энэ нь хожуу үеийн хамгийн том тираннозавруудаас арай жижиг байж болох ч Кампийн үед амьдарч байсан өөрийн төрөл зүйл дотроо хамгийн томд тооцогдож байна.

Энэхүү олдвор нь тираннозаврууд хаанаас гаралтай вэ гэсэн шинжлэх ухааны олон жилийн маргаанд шинэ сэжүүр гаргаж өгөв. Зарим судлаачид Т-Рексийн өвөг дээдэс Ази тивд үүсээд, дараа нь Хойд Америк руу нүүдэллэсэн гэж үздэг. Харин бусад нь Т-Рекс нь орчин үеийн Хойд Америкийн нэг хэсэг болох "Ларамидиа" хэмээх эртний эх газар дээр үүссэн гэж үздэг байна. Шинэ олдвор нь Кампийн үеийн төгсгөл гэхэд Ларамидиагийн өмнөд хэсэгт аль хэдийн аварга тираннозаврууд оршин тогтнож байсныг баталж байгаа нь Хойд Америкийн гарал үүслийн онолыг дэмжих нэгэн хүчтэй баримт боллоо.

Эрдэмтэд ясны насжилтыг тогтоохдоо олдворын ойролцоох галт уулын үнсэн дэх аргоны изотопын найрлагыг шинжилжээ. Уг олдвор нь галт уулын үнс тунаж үлдсэн "Хантер Вош" (Hunter Wash) хэмээх давхаргаас олдсон юм. Үнсний давхаргын дээд ба доод талын чулуулгийн насжилт нь аль хэдийн тодорхой болсон байсан тул олдворын насыг нарийн тогтоох боломж бүрджээ.

Хэдийгээр ердөө нэг шилбэний яс олдогдсон ч палеонтологичид үүнээс их зүйлийг мэдэж авч чаддаг. Шилбэний яс нь шулуун голтой, зузаан бүтэцтэй, доод төгсгөл хэсэг нь өргөн гурвалжин хэлбэртэй байгаа нь Tyrannosaurus-ийн ясны үндсэн шинж чанар юм. Энэ нь араг яс бүтэн биш байсан ч тухайн амьтныг ямар төрөл зүйлд хамаарахыг тодорхойлох боломжийг олгодог байна.

Судлаачид уг олдворыг тухайн үеийн чулуулгийн давхаргаас олддог Bistahieversor хэмээх өөр нэгэн тираннозаврын төрөл зүйлтэй харьцуулж үзжээ. Гэвч Bistahieversor нь биеэр жижиг төдийгүй, шилбэний ясны доод төгсгөл нь Т-Рекс шиг өргөн гурвалжин биш байв. Эдгээр ялгаатай байдлууд нь "Хантер Вош"-оос олдсон үлэг гүрвэл нь магадгүй Т-Рекс руу илүү дөхсөн, илүү хувьссан шинэ төрөл зүйл байж болохыг харуулж байна.

Энэхүү нээлт нь Монголын палеонтологийн салбартай шууд холбогдох сонирхолтой өнцгийг гаргаж ирж байна. Тираннозавруудын гарал үүслийн тухай "Ази уу, Америк уу?" гэдэг маргаанд Монголын Говь нутаг гол үүрэг гүйцэтгэдэг.

Тарбозаур Батаар (Tarbosaurus bataar): Т-Рексийн "Ази үеэл" гэгддэг Тарбозаур Батаар нь Монголын Нэмэгтийн формацаас олддог бөгөөд Т-Рекс шиг аварга биетэй, хүчирхэг махчин байсан. Хэрэв Шинэ Мексикт олдсон олдвор тираннозавруудыг Хойд Америкт эрт үүссэнийг баталбал, Ази дахь Тарбозаурууд Хойд Америк руу эсвэл эсрэгээрээ шилжин суурьшсан тухай онол улам нарийсах юм.

Нэмэгт формац ба Киртланд формац: Шинэ Мексикийн Киртланд формац болон Монголын Нэмэгтийн формац нь хоёулаа Хожуу Цэрдийн галавын үед хамаардаг, үлэг гүрвэлийн баялаг олдвортой газрууд юм. Эдгээр хоёр бүс нутгийн олдворуудыг харьцуулан судалснаар дэлхийн хойд хагас бөмбөрцөгт үлэг гүрвэлүүд хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж, тив дамжин нүүдэллэж байсныг тайлах боломжтой.

Энэхүү шилбэний ясны олдвор нь Т-Рексийг хаан ширээнд залрахаас хэдэн сая жилийн өмнө өөр нэгэн аварга махчин Хойд Америкийг эзэгнэж байсныг нотлох "түүхийн гэрч" болж байна. Цаашид уг бүс нутгаас илүү олон яс, шүд илрэх тусам бид дэлхийн хамгийн алдартай махчин амьтны ургийн модны цоо шинэ салбарыг нээх боломжтой юм.