Хүлээлт дагуулсан татварын реформ: Бүгдэд кайф өгч чадах уу?

УИХ-ын 2026 оны хаврын ээлжит чуулганаар нийгэмд хүлээлт үүсгэсэн Татварын багц хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж, батална.

Татварын ерөнхий хуульд 2019 онд реформ хийсэн гэдэг ч иргэд, аж ахуйн нэгжийн татварын дарамт багасаагүй. Татварын байгууллагаас 2025 оны байдлаар 16000 аж ахуйн нэгжийн дансыг битүүмжилсэн бөгөөд өнөөдөр 12100 нь дансаа буцаан нээлгэж чадаагүй байна. “Монголын аж ахуйн нэгжүүд нийт 6.2 их наяд төгрөгийн татварын өртэй" гэдгийг 2025 оны 12-р сард МҮХАҮТ мэдээлсэн.

Мөн МҮХАҮТ-ын гүйцэтгэх захирал Ц.Магнайбаатар “2024 оны 8-р сард Татварын ерөнхий хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтөөр нийгмийн сайн сайханд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулсан аж ахуйн нэгжид татварын 1%-ийн хөнгөлөлт эдлүүлэхээр тусгасан. Гэтэл  дүрэм журам, хууль тогтоомжийн зөрчлөөс болоод 87 аж ахуйн нэгж 46 тэрбум төгрөгийн өрөнд орсон” гэдэг асуудлыг тавьж байсан юм.

Зөвхөн аж ахуйн нэгжид үүссэн өр төлбөрийн асуудлаас гадна гадаад улс төрийн нөхцөл байдал ч татварын багц хуулийг шинэчлэхийг шаардлага үүсгэсэн.  Тиймээс 2024 онд Сангийн яам, Татварын ерөнхий газраас ажлын хэсэг байгуулж, хуулийн төслийг боловсруулах явцад 13000 аж ахуйн нэгжээс 176 мянган санал авчээ. Нийт саналын 51% нь татварын чөлөөлөлт, 21% нь татварын тэгш, шударга хуваарилалт, 10% нь хууль тогтоомжийг ойлгомжтой болгох, 10% нь гааль, татварын байгууллагын шинэчлэлийг хүссэн байна.

Хуулийн төслийг боловсруулж, УИХ-д өргөн барьсан Сангийн яам, Татварын ерөнхий газрын ажлын хэсгээс “Татварын хуулийн өөрчлөлтөөр орлогын тэгш бус хуваарилалтыг бууруулж, шаталсан татварын тогтолцоог боловсронгуй болгох, бага дунд орлоготой иргэдийн орлогыг өөрт нь үлдээх, хамгаалах, НӨАТ-ыг цогцоор нь шинэчлэх, татвар, гаалийн байгууллагын үйл ажиллагааг зөвлөн туслахад чиглүүлсэн” гэж танилцуулсан юм.

Харин эдийн засагчдын зүгээс “хүлээлтэд хүрэх хэмжээний өөрчлөлт харагдахгүй байна. НӨАТ-ын хуульд бол иргэдэд ирэх татварын ачааллыг бууруулах зорилгоор хэд хэдэн өөрчлөлт орсон ч бизнес эрхлэх орчин нөхцөл сайжирсан өөрчлөлт төдийлэн алга” гэсэн шүүмжлэлтэй байр суурь илэрхийлж байгаа.

D.parliament нээлттэй сайтын AI шинжилгээгээр Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын /НӨАТ/ тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг оруулж үзэхэд “тодорхой бус” 3 заалт байна.

Тухайлбал, “Монгол Улсад оршин суугч бус татвар төлөгчөөс худалдан авсан ажил, үйлчилгээний төлбөрийг бэлэн бусаар гүйцэтгэсэн тохиолдолд төлбөр тооцооны баримт, ажил үйлчилгээний гэрээг үндэслэн тухайн ажил, үйлчилгээнд төлсөн албан татварыг” гэх заалт нь “өгүүлбэр зүйн хувьд дутуу, тухайн ажил үйлчилгээнд төлсөн албан татварыг хэрхэн тооцох, хасалт хийх эсэх талаар тодорхой үйлдэл заагаагүй байгаагаас татварын тайлангаа буруу гаргах эрсдэл үүсгэж байна” гэж үзсэн.

Харин Татварын ерөнхий хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд AI шинжилгээ хийвэл хүний эрхийн зөрчил үүсгэж болзошгүй 3, хуулийн зохицуулалтын хувьд “тодорхой бус”- 3, “хариуцагч тодорхой бус”- 1, “хугацаа тодорхой бус”- 4, “логик зөрчилтэй- 2” заалт байна гэж илрүүлэв.

“Логик зөрчилтэй” гэж тодорхойлсон заалтыг харвал “Алдангийн нийт дүн нь хугацаандаа төлөөгүй татвар эсхүл татварын албаны үндэслэлгүй илүү хураасан татварын үнийн дүнгийн 50%-иар хэтрэхээргүй байна” гэх заалт нь “Татварын албаны буруутай үйлдлээс үүссэн илүү төлөлтөд алданги тооцох нь татвар төлөгчид шударга бус хандаж байна” гэсэн дүгнэлт хийв. Мөн иргэдийн хамгийн хүсээд байгаа НӨАТ-ын 50 сая төгрөгийн босго хэвээр үлдсэн.

Тэгэхээр хэлэлцүүлгийн шатанд Татварын багц хуулийн өөрчлөлт шинэчлэлт нь нийгэмд багагүй мэтгэлцээн, хэлэлцээ үүсгэж, хаврын чуулганы анхаарал татсан сэдэв зүй ёсоор байх нь.

Сангийн яам, Татварын ерөнхий газраас танилцуулсан УИХ-д өргөн бариад байгаа Татварын багц хуулийн төсөлд ямар, ямар  өөрчлөлт туссаныг хүргэе.

ИРГЭНД ЗОРИУЛСАН ХӨНГӨЛӨЛТ:

1.НӨАТ-ын буцаан олголт нэмэгдэнэ

Өнөөдөр и-баримт бүртгүүлдэг хүн бүр НӨАТ-ын 2%-ийг буцаан авч байгааг худалдан авалтын дүнгээс хамаарч НӨАТ-ын урамшууллыг нэмэхээр тусгасан.

-Сард 500 мянган төгрөг хүртэлх худалдан авалтад НӨАТ-ын 10%-иа, 500 мянгаас 1 сая хүртэл бол 5%-иа, 1 сая төгрөгөөс дээш бол 2%-иа тус тус буцааж авна.

Тухайлбал, өрхөд насанд хүрсэн 3 хүн байхад 1.5 сая төгрөгийн худалдан авалтын НӨАТ-аа 100% буцааж авах боломжтой гэсэн үг.

2.Цалингийн татварын хөнгөлөлт

-Таны сарын цалингийн 500 мянган төгрөг хүртэл дүнгээс ХХОАТ-ыг авахгүй, 100% хөнгөлнө.

3.Орон сууц ба сургалтын төлбөрийн татварын хөнгөлөлт

-Орон нутагт болон эрчим хүчний хэмнэлттэй орон сууц худалдан авахад 15 сая төгрөг хүртэл татварын буцаалт авах боломжтой. Үүнд, байгаль экологид ээлтэй тоног төхөөрөмжийн худалдан авалт бас багтсан байна./ Одоогийн хуулиар 6 сая төгрөгийн хөнгөлөлт эдэлдэг/

-Сургалтын төлбөрөөс 10 сая төгрөг хүртэл татварын буцаалт авна.

ЖИЖИГ, ДУНД БИЗНЕС ЭРХЛЭГЧ, ӨРХИЙН ҮЙЛДВЭРЛЭГЧДЭД ЗОРИУЛСАН ХӨНГӨЛӨЛТ:

Бизнес эрхлэгчийг “татвараар дарамтлах” биш хөл дээрээ босоход нь дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор хуульд дараах заалтыг оруулсан гэв.

1%-ийн татвар: Жилийн орлого нь 400 сая төгрөгөөс бага бол хялбаршуулсан горимоор 1%-ийн татвар төлнө. Жишээ нь, өрхийн 3 гишүүн хамтдаа хийдэг бизнесдээ 1.2 тэрбум төгрөг хүртэлх орлогод 1%-ийн хөнгөлөлт эдлэх боломжтой.

90%-ийн буцаалт: Жилийн орлого нь 2.5 тэрбум төгрөг хүртэлх аж ахуйн нэгж төлсөн татварынхаа 90%-ийг буцааж авахаар босгыг өндөрсгөсөн. /Одоо мөрдөж байгаа хуулиар 1.5 тэрбум хүртэлх төгрөг  байдаг/

Татвараас хасагдах зардал: Компани ажилтнаа сургах, хоол унааны зардалд зарцуулсан мөнгийг “ татвараас хасагдах зардал”-д тооцно. Энэ нь компанийн төлөх татварыг хөнгөлнө.

ТАТВАРЫН ДАРАМТЫГ БАГАСГАЖ, ЗӨВЛӨН ТУСЛАХ ШИНЭ СОЁЛ:

Данс хаах, битүүмжлэх: Татварын өртэй байгууллагын дансыг шууд хаадаг байсныг 80:20 харьцаатай болгох нь. Өөрөөр хэлбэл, тухайн байгууллагад үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлэх, ажилчдынхаа цалинг тавих боломжийг бүрдүүлж, орлогын 20%-ийг үлдээнэ.

Тайлан засах: Анхны тайландаа алдаа гаргасан бол 1 жилийн дотор засах боломж олгодог байсныг 2 жил болгож сунгажээ.

Гаалийн НӨАТ: Гааль дээр шууд НӨАТ авахгүй, 2 сар хүртэл хугацаагаар хойшлуулж, бизнесийн бэлэн мөнгөний урсгалд дэмжлэг үзүүлнэ гэж тооцсон байна.

Шаталсан татвар: Аж ахуйн нэгжийн 6 тэрбум хүртэл орлогод 10, түүнээс дээш бол 25%-ийн татвар авдаг байсныг шинэчилсэн хуулийн төсөлд 6-10 тэрбум төгрөгийн орлогод 15%, 10 тэрбумаас дээш бол 25%-ийн татвар төлөхөөр шатлалыг нэмсэн байна.

Хариуцлагатай татвар төлөгчид үзүүлэх хөнгөлөлт: Татварын хуулийг даган мөрдсөн түвшинг нь тодорхойлж, сайн аж ахуйн нэгжийг татварын бодлогоор дэмжинэ. Татварын хяналт шалгалтаас чөлөөлөх,  өр төлөх хугацааг хойшлуулах гэх зэргээр бодлогоор дэмжихээр тусгажээ.

 Б.ГЭРЭЛЭЭ