Ерөнхийлөгчийн төсөл: Хүзүү дагасан гуя

Хариуцлага ёс зүйтэй холбоотой заалт нь нийгмийн захиалга бол Цэцтэй холбоотой заалт нь Ерөнхийлөгчийн захиалга юм.

УИХ-ын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах Ерөнхийлөгчийн санал зөв, буруу байсан гэсэн маргаан ид өрнөж байна. Маргаан өдөөхөөс гадна ичээндээ бүгчихээд байсан хүмүүсийг ил гарч ярихаас өөр аргагүй байдалд оруулсаныг огцорсон Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн 5 цаг илүү үргэлжилсэн телевизийн ярилцлага, мөн Ням гаригийн орой цацагдсан УИХ-ын огцорсон дэд дарга Х.Булгантуяа нарын ярилцлага харууллаа.

Үйл явдлын дарааллыг хөөвөл МАН-ын шинэ дарга Н.Учралын намын зарим гишүүнд хариуцлага тооцох мэдэгдэл, Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн өргөн мэдүүлсэн санал хоёр нэг цэгт огтлолцож буй.

УИХ-ын тухай хуульд оруулах нэмэлт өөрчлөлтийн төслийг 3-р сарын 9-ний өдөр УИХ-ын дарга Н.Учралд өргөн барьсан. Парламентын цахим хуудсанд тавигдсанаас нь хойш өнөөдрийг хүртэл 630 гаруй хүн төсөлтэй танилцсан нь сүүлийн 3 сард цахимд тавигдсан хуулийн төслүүд дундаас хамгийн их уншигдсан төсөл болж байна.

Хуулийн төсөлд УИХ-ын гишүүнийг хугацаанаас өмнө эгүүлэн татах зохицуулалтыг илүү тодорхой болгожээ. УИХ-ын гишүүний эрх хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болох зохицуулалт Үндсэн хууль болоод УИХ-ын тухай хуульд бий. Эдгээр зохицуулалт нийгмийн шаардлагыг хангаж чадахгүй байна гэж үзэн нарийвчилсан зохицуулалтыг Ерөнхийлөгч өргөн барилаа. Өнгөрсөн хавраас хойш улс төрд өрнөж буй галыг энэхүү хуулийн төсөл улам өрдөж буй нь мэдээж.

Одоо байгаа зохицуулалт

-Үндсэн хуулийн 29-р зүйлийн 3 дахь хэсэгт “Улсын Их Хурлын гишүүн бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхдээ өргөсөн тангаргаасаа няцаж Үндсэн хууль зөрчсөн бол түүнийг Улсын Их Хурлын гишүүнээс эгүүлэн татах үндэслэл болно. Улсын Хурлын гишүүн гэмт хэрэгт холбогдсон тухай асуудлыг Улсын Их Хурлын чуулганаар хэлэлцэж, бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх эсэхийг шийдвэрлэнэ. Уул гишүүн гэмт хэрэг үйлдсэн гэж шүүх тогтоовол Улсын Их Хурал түүнийг гишүүнээс нь эгүүлэн татна”,

-Үндсэн хуулийн 66-р зүйлийн 2 дахь хэсгийн 3-т “... Улсын Их Хурлын дарга, гишүүн, ... Үндсэн хууль зөрчсөн эсэх;”, мөн зүйлийн 4-т “... Улсын Их Хурлын гишүүнийг эгүүлэн татах үндэслэл байгаа эсэх” асуудлаар Үндсэн хуулийн Цэц дүгнэлт гаргана,

-УИХ-ын тухай хуулийн Гишүүний бүрэн эрх хугацаанаас өмнө дуусгавар болох тухай 9-р зүйлийн 9.1.4 дэх заалтад “Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Цэц Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Жаран зургадугаар зүйлийн 2 дахь хэсгийн 4-т зааснаар гишүүнийг эгүүлэн татах үндэслэлтэй гэсэн дүгнэлт гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрсөн”.

Гэм буруутайг нь шүүх тогтоосон, мөн Цэц дүгнэлт гаргасныг УИХ хүлээн зөвшөөрсөн гэсэн хоёр тохиолдолд УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах нөхцөл бүрдэх юм.

УИХ-ын гишүүн бол бидний төлөө ажиллах эрхийг олгож байна гэсэн сонгогчдын саналаар төр барих эрх мэдэл авсан хүмүүс. Өөрөөр хэлбэл, Үндсэн хуулийн 3-р зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан “Монгол Улсад засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна. Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдэлнэ” гэсэн заалтын дагуу сонгогчид өөрт ногдсон эрхээ итгэн шилжүүлж буй явдал. Үүнийг гишүүд “бид ард түмний элч, ард түмэн намайг сонгосон” гэж өөрсдийнхөөрөө тайлбарлах нь түгээмэл болсон. Сонгогчид ийм абсолют эрх олгох хэрээрээ бас абсолют үүрэг хүлээлгэж байгааг гишүүд огт дурддаггүй. Эрх ашигтай хууль санаачилж батлуулах, уялдаа холбоогүй хийтэй хууль батлах, хуралдаа оролцдоггүй, төсвийн мөнгийг өөрийн хувийн халааснаас гаргасан мэт сурталчлах, хууль хяналтын байгууллагаас шалгах хүсэлтийг хүлээж авдаггүй зэрэг сонгогчдын итгэлийг хөсөрдүүлсэн үйлдлүүд нь ужигарсаар ирсэнийг бэлхнээ мэднэ. Үүн дээр нэмээд хуулиар зохицуулдаггүй ёс зүйн асуудлуудыг үл тоож ирсэн. Нэг үгээр хэлбэл, сонгогчийн саналаар төрийн эрх атгасан гэдгээ тэнгэр заяат, дээд төрөлтөн мэт аяглах төрийн түшээд олширч, энэ нь бусдадаа улам халдварласаар байгааг нүдтэй, чихтэй хэн боловч харж, мэдэж байгаа.

Ерөнхийлөгчийн санал болгож буй зохицуулалт

УИХ-ын тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлд доор дурдсан агуулгатай дараах хэсэг, заалт нэмнэ:

-9.1.4 дэх заалт: “Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Цэц Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 66-р зүйлийн 2 дахь хэсгийн 3-т зааснаар гишүүн Үндсэн хууль зөрчсөн гэж дүгнэлт гаргаж Улсын Их Хуралд танилцуулсан;”

-9.1.6 дахь заалт: “Хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар буюу жагсаалтаар нэр дэвшиж сонгогдсон гишүүнийг нэр дэвшүүлсэн намын төлөөллийн төв байгууллага эсхүл эвслийг төлөөлөх байгууллага ёс зүйн ноцтой зөрчил гаргасан гэж үзэж, уг гишүүнийг эгүүлэн татах саналаа Улсын Их Хурлын даргад Улсын Их Хурал дахь нам, эвслийн бүлгээр уламжлан өргөн мэдүүлж, уг саналыг Улсын Их Хурал нээлттэй хэлэлцэн, илээр санал хураан гишүүний олонх дэмжсэн;”

-9.2 дахь хэсэг “9.1.5-д заасан хүсэлтийг Улсын Их Хурал гаргахдаа дараах асуудлаар гаргасан иргэний гомдлыг үндэслэн Улсын Их Хурлын Ёс зүйн дэд хороо урьдчилан хянан үзэж, үндэслэл бүхий хэмээн үзвэл дэд хорооны болон чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар нээлттэй хэлэлцэж, илээр санал хураан Улсын Их Хурлын гишүүдийн олонхын саналаар дэмжсэн байна:

-9.2.1.Гишүүн өргөсөн тангаргаасаа няцсан;

-9.2.2.Ард түмний элчийн хувьд гишүүн нь төлөөлөх чиг үүргээ хэрэгжүүлээгүй буюу Улсын Их Хурлын ээлжит чуулганы хуралдааны 30-аас дээш хувьд хүрэлцэн ирээгүй;

-9.2.3.Гишүүн нь хууль тогтоох чиг үүргийг хэрэгжүүлээгүй буюу Улсын Их Хурлын ээлжит чуулганы санал хураалтын 30-аас дээш хувьд биечлэн оролцоогүй;

-9.2.4.Гишүүний ёс зүйн дүрмийг ноцтой болон удаа дараа зөрчсөн” гэсэн нэмэлт өөрчлөлтүүдийг оруулахаар төсөлд тусгажээ.

Цэцтэй холбоотойгоос бусад заалтууд нь УИХ-ын дотоод асуудлаа шийдвэрлэх эрх мэдлийг нэмжээ. Харин Цэцийн дүгнэлт гарч УИХ-д танилцуулсан л бол хэрэгжиж гишүүн эгүүлэн татагдахаар болж байгаа нь Ерөнхийлөгчийн хуулийн төслийг эсэргүүцэгчдийн гол бай болж байна. Ёс зүйн алдаа гаргасан гишүүнийг эгүүлэн татах болж байгаа нь парламентын дархлааг сулруулна гэж эсэргүүцэгчид хэлж байгаа ч эсэргүүцэгчдийн хамгийн их болгоомжилж буй заалт нь Цэцтэй холбоотой заалт. Батлагдсан өдрөөсөө хэрэгжихээр байгаа энэхүү хуулийн төслийг өнөөдөр эхэлж буй УИХ-ын хаврын чуулган яаралтай горимоор хэлэлцэнэ гэсэн хүлээлттэй байна. Энэ хууль батлагдсанаар огцорсон Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн талын хүчийг бүрэн сулруулах зорилготой нүүдэл.

Хариуцлага ёс зүйтэй холбоотой заалт нь нийгмийн захиалга бол Цэцтэй холбоотой заалт нь Ерөнхийлөгчийн захиалга юм. Энэ тохиолдолд гуя нь Цэцтэй холбоотой заалт, хүзүү нь хариуцлага, ёс зүйтэй холбоотой заалт болж байна.