“Бид хэзээ нэгэн цагт буцаж чадах болов уу”

Ник Мафийн "The Wall Street Journal" сэтгүүлд 2026 оны 3 дугаар сарын 10-нд нийтлүүлсэн энэхүү нийтлэл нь Иран гаралтай Америкчуудын сэтгэл зүй, эх орноо алдсан цөллөгийн амьдрал болон Ираны дээд удирдагч Хаменеи нас барсны дараах тодорхойгүй байдлыг маш нарийн мэдрэмжтэйгээр дүрсэлсэн байна.

Ник Мафи (Nick Mafi) 2026-03-10

The Wall Street Journal

Миний ээжийн авга ах Сейед Зиа Табатабай 1921 онд Иран улсын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байжээ. 1990-ээд оны сүүлчээр би энэ баримтыг анх ухаарч эхлэх үед манай гэр бүл АНУ-ын Охайо мужийн Колумбус хотын захын дүүрэгт амьдардаг байв. Миний хувьд энэ түүх яг л үлгэр домог шиг сонсогддог байлаа. Улсынхаа Ерөнхий сайд байсан хүн... Гэтэл тэр эх орон нь миний эцэг эхийн орхин гарсан тэр улстай огтхон ч адилгүй болсон байв.

Би тэр нэгэн хөрөг зураг, түүнийг тойрсон хууч яриануудын дунд өсөж торнисон. "Бид Иранчууд нэгэн цагт өөр байсан юм шүү" гэх тэр л бахархал дунд би өссөн. Хафез болон Румигийн шүлэг найраг, Хайям болон Фирдоусигийн мэргэн ухаан, түүхэнд "Агуу" хэмээн тэмдэглэгдсэн Кир болон Дари хаад. Энэ бүхэн бидний бахархал байв.

Сейед Зиа Табатабай

Ираны цөллөгт явагсдын хувь заяа ийм л байдаг: Чи аль хэдийн үгүй болсон, оршин тогтнохоо больсон улс орныг өвлөн авч, тэрхүү орон зайг нөхөх гэж амьдралаа зориулдаг.

ЦӨЛЛӨГТ БҮТЭЭСЭН "ИРАН"

Миний эцэг эх Охайо мужийн төв хэсэгт өөрсдийн амьдралыг босгосон. Тэнд перс хүнсний дэлгүүр гэж байсангүй. Ээж минь бүх хоолоо зөвхөн ой санамждаа тулгуурлан хийнэ. Бид перс хэл дээрх мэдээг Торонто эсвэл Лос-Анжелесаас дамжуулдаг хиймэл дагуулын сувгаар л үздэг байв. Учир нь Лос-Анжелест Тегеранаас гадуурх хамгийн том Иранчуудын бүлгэм байрладаг. Миний ах хожим нь тэнд эмчээр ажиллахаар нүүж очсон юм.

Ахынд минь зочлох болгондоо бид Вествуд гудамжаар алхдаг. Кебаб ресторанууд, цонхон дээрээ Хафезийн номыг өрөөд тавьчихсан номын дэлгүүрүүд, перс хэлээр бичсэн хаягтай үнэт эдлэлийн газруудын хажуугаар өнгөрөхөд энэ бүхэн зүгээр нэг хуучныг санагалзсан гуниг биш гэдгийг би ойлгодог. Энэ бол "архитектур" юм. Энэ бол хүмүүс хэзээ ч гэртээ харихгүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн үедээ босгодог тэрхүү ертөнц.

Исламын Бүгд Найрамдах Улс мөнхөд оршин тогтнох мэт санагддаг байлаа. Тэрхүү дэглэмийг үзэн яддаг байсан ч, эсвэл түүнтэй нэгэнт эвлэрсэн байсан ч хамаагүй, бүгд л үүнтэй санал нэгддэг байв. Хаменеи бол хувиршгүй цэг байлаа. Шашны засаглал бол яг л байгалийн цаг уур мэт байв. Чи түүнийг эсэргүүцэж, дооглож, Беверли Хиллс эсвэл Охайогийн зочны өрөөнд уурсан хашхичиж болно. Гэхдээ чи дотоод сэтгэлээ "энэ дэглэм намайг үхсэн ч оршин тогтносоор байх болно" гэсэн төсөөлөл дээр суурилж цэгцэлдэг.

Британийн Колумбус дахь Иранчуудын гэр бүл хавар болгон "Новруз" буюу Персүүдийн шинэ жилийг тэмдэглэхдээ яг л Тегеран, Шираз, Исфаханд байсан шигээ долоон төрлийн зүйлийг ширээн дээрээ засдаг. Эцэг эхчүүд нь персээр ярьж, хүүхдүүд нь түүнийг нь хагас дутуу ойлгоно. Хаант засгийг дэмжигчид, шинэчлэгчид болон энэ бүхнээс дээгүүр гэж өөрсдийгөө боддог мэргэжилтнүүдийн хоорондын маргаан тасрахгүй. Иранчуудын диаспора соёлын хэлтэрхий бүр Исламын дэглэмийн "мөнх" байдал дээр суурилж байв. Энэ нь цөллөгт байгаа хүмүүсийн амьдралын хэв маягийг тодорхойлж байсан юм. Чи, чиний гэр бүл, найз нөхөд чинь энд байгаагийн учир нь тэнд тийм зүйл болсон учраас, бас тэр нь хэзээ ч өөрчлөгдөхгүй учраас л тэр.

Гэвч 2026 оны 2 дугаар сарын 28-ны Бямба гарагт энэ бүхэн өөрчлөгдсөн юм.

ХАНА ЦУУРСАН ТЭР ӨДӨР

Цохилт өгч, Хаменеи нас барсан тухай мэдээ батлагдахад би Бруклинд хамгийн сайн найзтайгаа хамт байлаа. Утасны минь дэлгэц дээр мэдээ гарч ирэхэд би найздаа чангаар уншиж өгөв. Гэвч миний хоолой минийх биш юм шиг сонсогдож байлаа. Зарим өгүүлбэрүүд, хэдий богинохон ч гэсэн, түүнийг хэлж буй хүнийг өөрчилдөг аж.

Хэдхэн минутын дотор миний инстаграм хуудас бичлэгүүдээр дүүрэв. Вествуд гудамжинд хүмүүс цугларч, хуучин төрийн далбаагаа намируулан, машины дохио чангаар дуугарган баярлаж байлаа. Тэрхүү баяр хөөрийг хараад би огт төсөөлөөгүй зүйлээ мэдэрсэн юм. Энэ нь баяр баясгалан байсан ч өөр нэг зүйлтэй холилдсон байв. Яг л "vertigo" буюу өндрөөс харахад толгой эргэдэг шиг тэр мэдрэмж.

Бидний зогсож байсан газар хөдөлчихөв. Хэзээ ч хөдлөхгүй гэж итгэж байсан тэр суурь маань нурав. Олон Иран гаралтай америкчууд яг одоо үүнийг мэдэрч байгаа байх. Чи хэдэн арван жилийн турш нэгэн бат бөх ханыг налж зогсоод, түүнийг түлхэж байтал гэнэт тэр хана цуурч эхлэхэд чи хамгийн түрүүнд хөлөөрөө тэрхүү чичиргээг мэдэрдэг шиг.

Тэр Бямба гарагийн шөнө хэн ч юу мэдрэхээ мэдэхгүй байсан тул бид бүх зүйлийг зэрэг мэдэрсэн. Би шөнөжин унталгүй, Америк дахь Иран хүн бүрийн хийсэн зүйлийг хийлээ: мэдээг секунд тутамд шинэчилж, дэглэмийн өөр хэн алагдсаныг хайв. Хувьсгалт гвардийн командлагч нар уу? "Басиж" цэргийн бүлэглэлийнхэн үү? Анх удаа би өөртөө Иран улсыг зөвхөн дурсамж, гэрэл зураг, зааж сургасан хэлтэрхий төдийгөөр биш, бодитоор төсөөлөх боломжийг олгосон юм. "Иран" гэдэг үг хэзээ ч өөрчлөгдөхгүй зүйлийг биш, харин өөрчлөгдөж болох зүйлийг илэрхийлж эхлэв.

АЙДСЫН ШИНЭ ХЭЛБЭР

Гэвч удалгүй мэдээний өнгө аяс өөрчлөгдлөө. Тегеранд Хаменеигийн үхлийг тэмдэглэхээр гудамжинд гарсан хүмүүс хэдийнэ гэр рүүгээ буцаж, нуугдаж эхэлжээ. Хэдхэн долоо хоногийн өмнө мянга мянган хүний аминд хүрсэн тэрхүү аюулгүй байдлын хүчнээс тэд айж байв. Хэдхэн хоногийн дотор шинэ дээд удирдагчийг томилов. Дэглэм нурсангүй, харин ч эргэн нэгдэв.

Энэ үед Иран хүн бүрийн дотор тээж явдаг ч чангаар хэлж зүрхэлдэггүй нэгэн асуулт гарч ирэв: "Хэрэв дараагийнх нь бүр дор байвал яах вэ?" Цэргийн дарангуйлагч уу? Эсвэл задарсан төр улс уу? Ирак шиг угсаа гарлаараа хуваагдсан улс болох уу? Эсвэл бүр төсөөлөхийн аргагүй аймшигтай зүйл болох уу? Охайо дахь манай гэрийн хоолны ширээний ард гэр бүлийнхэн минь Ираны талаар маргалдаж, хэн буруутай вэ, дараа нь юу болох вэ гэдэг дээр ширүүн маргалдаж, хоолоо ч хөртөл суухыг би харж байсан.

Миний дүрсэлж буй энэ Иран улс таныг энэ нийтлэлийг уншиж байх үед хэдийнэ байхгүй болсон байж магадгүй.

Ээж минь анхны цохилт өгсөн шөнө гэр бүлийнхэндээ зурвас илгээсэн. Тэр Ираны ойрын ирээдүйг "цөвүүн" гэж тодорхойлсон ч энэхүү хүчирхийлэл ямар нэгэн байдлаар нөхцөл байдлыг сайжруулаасай гэж залбирсан байв. Энэ бол миний төсөөлж чадах хамгийн "Иран" өгүүлбэр байлаа: Цөхрөл ба итгэл найдвар хоёр нэг амьсгалаар, зөвхөн таслалаар тусгаарлагдан илэрхийлэгдэх.

ТҮҮХИЙН ДАВТАМЖ

Миний ээжийн авга ах Ираныг ердөө 93 хоног удирдаад огцорсон. Гэхдээ тэр огцрохоосоо өмнө Реза ханыг засгийн эрхэнд гаргах төрийн эргэлтийг зохион байгуулахад тусалсан юм. Реза хан бол хожим нь өөрийгөө Ираны Шах хэмээн өргөмжилсөн цэргийн командлагч билээ. Тэрээр улс төрөөр болон өөрийн итгэл үнэмшлээр (хэдийгээр хожим нь алдаа гаргасан ч) тухайн үед мөхөхийн ирмэг дээр байсан улс орноо нэгтгэж чадсан юм.

Зуун таван жилийн дараа Иран дахин тэрхүү ирмэг дээр зогсож байна. Цөллөгт байгаа Иранчууд нэгэн "нэр"-ийг хүлээж байна. Гэвч ямар ч нэр дуулдсангүй. Өнгөрсөн 47 жилийн түүхээс өөр зүйлийг амлаж чадах хэн нэгэн гарч ирсэнгүй. Дэглэм хэдэн арван жилийн турш манлайлагч байж чадах хүмүүсийг устгаж, үлдсэнийг нь цөллөгт явуулсан. Тэр хүмүүс нь одоо хөгширч, гэрээсээ хол байна. Харин Тегераны гудамжинд байгаа хүмүүст зөвхөн зориг зүрхнээс өөр юу ч үлдсэнгүй.

Би үүнийг гутранги үзлээр хэлж байгаа юм биш. Зүгээр л диаспора буюу хилийн чанадад байгаа Иранчууд бид өмнө нь хэзээ ч мэдэрч байгаагүй тэр мэдрэмжийг даван туулж байна: Цөллөг дуусгавар болох боломж. Энэ бол баталгаа биш, ердөө л боломж. 47 жилийн турш "мөнх" гэж итгэж байсан зүйл өөрчлөгдөх боломжтой болох нь хамгийн их толгой эргүүлсэн, зүг чигээ алдуулах зүйл болдог ажээ.

ЦӨЛЛӨГ БОЛ ГЭР МИНЬ

Миний өссөн Иран бол "хувийн" Иран байлаа. Ердөө л манай гэр бүл, Колумбус дахь хэдхэн Иран гэр бүлүүд, бас толгойдоо хоёр өөр улсыг нэгэн зэрэг багтаах гэж оролдох тэрхүү чимээгүй хөдөлмөр. Нэг улсыг нь би сургууль, зурагт, хөлбөмбөгийн тэмцээнээс олж авсан. Нөгөө улсыг нь би гэрэл зураг, утсаар ярих яриа, бидэнтэй хамт амьдардаг байсан, өдөрт таван удаа залбирч, унтахынхаа өмнө эртний перс яруу найраг уншдаг байсан өвөө, эмээгээсээ цуглуулж бүтээсэн юм.

Тэрхүү хэлтэрхийнүүдээс бүрдсэн "хувийн" Иран бол миний очиж чадах цорын ганц газар байсан. Дэглэм үүнийг ийм л байлгахыг хүссэн. Гэвч одоо диаспора дотор хэний ч чангаар хэлж зүрхлэхгүй байгаа нэг зүйл бий. Учир нь үүнийг хэлэх нь талархалгүй хэрэг мэт санагдана: Бидний хувьд цөллөг өөрөө гэр минь болсон байжээ.

Тэрхүү хэлтэрхийнүүд нь бидний эх орон болсон байв. Бид Иран улсыг Америкийн гал тогоо, зочны өрөөнүүддээ босгосон. Гэтэл одоо "жинхэнэ" Иран хөдөлж эхэллээ. Энэ мэдрэмжийг мэдрэх нь надад олдож буй маш том давуу эрх (privilege) гэдгийг би мэднэ. Би Иранаас ирж буй бичлэгүүдийг үзээд нойр минь хүрэхгүй байна. Гэтэл тэр бичлэг дээрх хүмүүс амь насаа алдаж байна. Энэ хоёр өгүүлбэрийн хоорондох зай бол миний "аз"-ын хэмжүүр юм. Намайг энэхүү эссэг бичиж эхэлснээс хойш Иранд охидын сургууль бөмбөгдөлтөд өртлөө. Миний хэлсэн нөгөө итгэл найдвар алга болоогүй, харин барихад улам хэцүү, иртэй, хурц зүйл болон хувирлаа.

Иранд бүх зүйл өөрчлөгдсөн. Цохилтууд зогссонгүй. Би Бруклинд байсаар л байна. Тэр Бямба гарагийн шөнө найз минь надаас "Зүгээр үү?" гэж асуухад би "Тийм ээ" гэж хариулсан. Гэвч энэ нь үнэн байгаагүй юм.

Миний хэлэхийг хүссэн зүйл бол: Би энд байна. Миний дотор тээж явдаг эх орон минь өөрийгөө дахин эмхэлж, шинээр зохион байгуулагдаж байна. Энэ бүхэн эцэстээ ямар дүр төрхтэй болохыг би хараахан хэлж мэдэхгүй байна.

Ник Мафи бол Бруклинд амьдардаг Иран гаралтай Америк зохиолч юм. Түүний бүтээлүүд “Architectural Digest”, “Condé Nast Traveler”, “Esquire”, “GQ”, “Vanity Fair” зэрэг сэтгүүлүүдэд нийтлэгдэж байсан. Тэрээр “Calatrava Art” (2025) номын зохиолч бөгөөд одоо анхны роман дээрээ ажиллаж байна.