

2026 оны эхний арван сард дэлхийн зэсийн зах зээл түүхэн дээд үнэ болох тонн тутамдаа $14.850 хүрч, нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээний гажуудал болон их гүрнүүдийн худалдааны протекционизмын огтлолцол дээр шинэ тэнцвэрээ хайж байна.
Энэхүү үнийн өсөлт нь бодит хомсдолоос гадна АНУ, БНХАУ-ын стратегийн түүхий эдийн өрсөлдөөн, хиймэл оюун ухааны (AI) дата төвүүдийн эрчим хүчний дэд бүтцийн эрэлтээс шууд үүдэлтэй юм. Олон улсын зэс судлалын групп (ICSG), Дэлхийн банк (World Bank, S&P Global) болон Уолл Стрийтийн тэргүүлэх санхүүгийн байгууллагуудын тайлан, судалгааг макро эдийн засаг, улс төрийн талаас нь толилуулж байна.
Оны эхнээс аравдугаар сарыг дуусталх хугацаанд зэсийн ханш урьд өмнө үзэгдээгүй өндөр савлагаатай, өсөлтийн чиг хандлагатай байлаа. Оны эхэнд Лондоны металлын бирж (LME) дээр зэсийн ханш $11.826 орчимд хэлбэлзэж байсан бол есдүгээр сард түүхэн дээд цэг буюу тонн тутамдаа $14.809-$14.850 хүрч огцом цойлсон. Эхний хагас жилийн дундаж ханш $13.112.67 болсон нь өнгөрсөн оны мөн үеэс 32% өссөн үзүүлэлт юм.
Уламжлалт барилга, үл хөдлөх хөрөнгийн салбарын зогсонги байдлыг хиймэл оюун ухааны дата төвүүд, цахилгаан эрчим хүчний сүлжээний шинэчлэл болон ногоон эрчим хүчний шилжилт бүрэн нөхөж чадлаа. Олон улсын эрчим хүчний агентлаг (IEA) болон ICSG-ийн дүгнэснээр 2026 оны дэлхийн цэвэршүүлсэн зэсийн нийт хэрэглээ 28.6 сая тоннд хүрч байгаа бөгөөд үүний 59%-ийг БНХАУ дангаараа бүрдүүлж байна.
Зэсийн ханш өндөр тогтсон нь олборлогч гигантуудад их хэмжээний бэлэн мөнгөний урсгал бий болгож, гацсан томоохон төслүүдийг хөдөлгөх хөшүүрэг болов. Тухайлбал АНУ-ын Аризона муж дахь Rio Tinto-гийн “Resolution Copper” төсөл шүүхийн маргаанд ялалт байгуулж $144 саяын нэмэлт хөрөнгө оруулалт татсан бол Чилийн төрийн өмчит “Codelco” компани $870 саяын өртөгтэй шинэ уурхайн бүтээн байгуулалтыг 2027 онд эхлүүлэх зөвшөөрлөө баталгаажууллаа.
Зах зээл дээрх өндөр үнийн цаана уул уурхайн олборлолт болон хайлуулах үйлдвэрүүдийн хооронд гүнзгий ангал үүсэв. Дэлхийн нийт олборлолт 2026 онд ердөө 1.3%-1.6% өсөх төлөвтэй байгаа нь анхны хүлээлтээс хамаагүй доогуур үзүүлэлт юм.
Дэлхийн зэсийн нөөцийн 22%-ийг эзэмшдэг Чили улсын зэсийн үйлдвэрлэл 2026 онд 8.4% буурч 4.94 сая тоннд хүрэхээр байгааг Чилийн Зэсийн Комисс (Cochilco) гурав дахь удаагаа зарлалаа. Үүнд “Codelco”-гийн “El Teniente” уурхайн байгалийн гамшиг, “Centinela” уурхайн ажил хаялт болон үйлдвэрлэлийн тоо баримтыг өсгөж мэдээлсэн дуулиан нөлөөлсөн. Мөн Индонезийн “Grasberg”, БНАКУ-ын “Kamoa-Kakula” уурхайнуудын сэргэлт 2028 он хүртэл хойшилж, Монгол Улс дахь “Оюу Толгойн” гүний уурхайд газар хөдлөлт, чулуулгийн нуралтын улмаас түр зогсолт хийсэн нь баяжмалын нийлүүлэлтийг улам хумив.
Хайлуулах үйлдвэрүүдийн алдагдал нь S&P Global-ийн аравдугаар сарын тайланд дурдсанаар дэлхийн хэмжээнд 26.5 сая тоннын хүчин чадалтай хайлуулах үйлдвэрүүд ердөө 18.7 сая тонн баяжмалын төлөө өрсөлдөж байна. Ялангуяа дэлхийн хайлуулах хүчин чадлын 50 орчим хувийг эзэлдэг БНХАУ-ын үйлдвэрүүдийн тэлэлтээс болж баяжмал хайлуулах, цэвэршүүлэх хөлс (TC/RC) түүхэнд анх удаа хасах $200/тн-оос доош орж, аравдугаар сарын эцэст хасах $245.33 хүрлээ. Энэ нь хайлуулах үйлдвэрүүд түүхий эдтэй байхын тулд уурхайнуудад эргүүлээд мөнгө төлж буй гажуудал юм.
2026 оны зэсийн зах зээлийг зөвхөн эрэлт, нийлүүлэлтийн сонгодог хуулиар тайлбарлах боломжгүй болж, геополитикийн зэвсэглэл болон худалдааны бодлого үнийг тодорхойлогч гол хүчин зүйл болж хувирлаа.
Цагаан ордноос АНУ-ын Худалдааг өргөтгөх тухай хуулийн 232 дугаар зүйлийн хүрээнд цэвэршүүлсэн зэсэнд 25% ба түүнээс дээш хувийн импортын тариф ногдуулах асуудлыг хэлэлцэж эхэлсэн нь дэлхийн зэсийн урсгалыг эрс өөрчилсөн. Тариф хэрэгжихээс өмнө арилжаачид АНУ руу их хэмжээний зэс татан төвлөрүүлснээр Чикагогийн таваарын бирж (CME) болон АНУ дахь LME-ийн агуулахууд дэлхийн нийт биржийн нөөцийн 85 хувийг дангаараа эзлэх болов. Үүний улмаас CME болон LME-ийн үнийн зөрүү наймдугаар сард $700 давж байсан бол АНУ-ын Конгрессын завсрын сонгуулийн дараа амьжиргааны өртгийн дарамтаас болж тарифын хүлээлт суларснаар энэ зөрүү арваннэгдүгээр сард $80 болтлоо хумигдлаа.
Зэсийн урсгал АНУ руу чиглэснээр дэлхийн хамгийн том хэрэглэгч БНХАУ-д зэсийн ноцтой хомсдол үүсэв. Шанхайн фьючерсийн биржийн (SHFE) агуулах дахь зэсийн нөөц сүүлийн гурван жилийн доод цэг буюу 33,848 тонн болж буурсан нь Хятадын нэг өдрийн хэрэглээг ч хангаж хүрэхгүй хэмжээ юм. Үүнийг дагаад Хятадын импортын эрэлтийг илэрхийлдэг Яншаны зэсийн нэмэгдэл хөлс (Yangshan premium) түүхэн дээд цэг буюу $230/тн-д хүрч огцом өслөө.
Ираны хямрал болон Ойрхи Дорнодын зөрчилдөөн эрчим хүчний үнийг хөөрөгдөж, далайн тээврийн логистикийг хүндрүүлснээр Европ, Японы аж үйлдвэрийн эрэлтийг сааруулсан. Үүний зэрэгцээ БНАКУ-ын засгийн газар хууль бус олборлолтын эсрэг хатуу арга хэмжээ авч, Хятадын компаниудын тээвэрлэж байсан 500 гаруй ачааны машин буюу хэдэн мянган тонн зэс, кобальтыг хураасан нь нийлүүлэлтийн тодорхойгүй байдлыг улам нэмэгдүүлэв.
Оны сүүлийн хоёр сард зэсийн зах зээл хоёр эсрэг тэсрэг хүчний дунд тэнцвэрээ хадгалж байна. Нэг талд ICSG-ийн аравдугаар сарын шинэчилсэн тайланд дэлхийн эдийн засгийн өсөлт саарсантай холбоотойгоор 2026 онд цэвэршүүлсэн зэсийн зах зээл 96.000-104.000 тоннын илүүдэлтэй, 2027 онд 368.000-377.000 тоннын илүүдэлтэй гарна гэж таамагласан. Нөгөө талд уурхайн нийлүүлэлтийн тасалдал, АНУ-БНХАУ-ын стратегийн нөөц бүрдүүлэлт болон хиймэл оюун ухааны дэд бүтцийн эрэлт нь үнийг өндөр түвшинд хадгалах суурь нөхцөл болж байна.
Дэлхийн тэргүүлэх санхүү, эдийн засгийн байгууллагуудын 2026 оны эцэс болон 2027 оны үнийн хүлээлтийг нэгтгэн харвал хөрөнгө оруулалтын банкууд илүү өөдрөг байр суурьтай байна. Үүнд:
Goldman Sachs: Уурхайн нийлүүлэлт хүлээлтээс доогуур байгаа болон АНУ-аас бусад бүс нутагт үүсэх хомсдлыг харгалзан 2026 оны эцсийн ханшийн таамгаа $14.700, 2027 оны дундаж ханшийн таамгаа $15.400/тн болгон ахиуллаа.
Дэлхийн банк (World Bank): Аравдугаар сарын түүхий эдийн тайландаа 2026 оны дундаж ханшийг $13.00, 2027 оны таамгийг 18% өсгөж $13,000/тн байхаар тооцоолсон нь түүхэн дээд түвшинд хүрч тогтворжих дохио юм.
UBS, Citigroup болон J.P. Morgan: Эдгээр банкууд 2027 оны дунд үе гэхэд зэсийн ханш $15.000-$15.500 хүрнэ гэж үзэж байгаа бол Deutsche Bank 2027 оны хоёрдугаар улиралд $22.050 хүрэх хэт өөдрөг хувилбарыг ч дэвшүүлээд байна. Харин J.P. Morgan макро эдийн засгийн хямрал гүнзгийрч, газрын тосны үнийн шок үргэлжилбэл ханш $11.100-$11.200 хүртэл ухрах эрсдэлтэйг анхааруулсан.
Дүгнэж хэлэхэд 2027 оны зэсийн зах зээл нь АНУ-ын 2027 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж болзошгүй импортын тариф, АНУ-ын Холбооны нөөцийн сангийн бодлогын хүүгийн шийдвэр болон БНХАУ-ын эдийн засгийг эрчимжүүлэх багц арга хэмжээнээс шууд хамаарна. Монгол Улс зэрэг зэс экспортлогч орнуудын хувьд дэлхийн зах зээл дээрх өндөр үнэ болон баяжмал хайлуулах хөлсний сөрөг утга нь орлогоо нэмэгдүүлэх алтан боломж олгож байгаа ч уурхайн олборлолтын тогтвортой байдал, тээвэр логистикийн эрсдэлээ нарийн удирдах шаардлага тулгарч байна.
2026 оны эхний 10 сард Монгол Улс 2,13 сая тонн зэсийн хүдэр, баяжмал экспортолж, $7.6 тэрбумын орлого олсон нь нийт экспортын 42.5%-ийг дангаараа бүрдүүллээ. Дэлхийн зах зээл дээрх зэсийн түүхэн дээд үнэ болон “Оюу Толгойн” гүний уурхайн олборлолтын өсөлт нь Монгол Улсын гадаад худалдааны тэнцлийг $6.89 тэрбумын ашигтай гарахад голлох нөлөө үзүүлэв. Гаалийн ерөнхий газар , УИХ болон санхүүгийн шинжээчдийн мэдээлэлд тулгуурлан “Оюутолгой”, “Эрдэнэт” үйлдвэрийн гүйцэтгэл болон 2027 оны улсын төсвийн төсөөлөл ямар байгааг харая.
Гаалийн ерөнхий газрын урьдчилсан гүйцэтгэлээр 2026 оны эхний 10 сарын байдлаар Монгол Улсын нийт экспорт өнгөрсөн оны мөн үеэс 45.3%-46% өсөж, $17.86 тэрбум хүрсэн. Үүнээс уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспорт 52.9% нэмэгдсэн бөгөөд зэсийн хүдэр, баяжмалын экспортын орлого жилийн өмнөхөөс 67.5%, биет хэмжээ нь 15% буюу 271 мянган тонноор өсжээ. Оны эцэс гэхэд зэсийн экспортын нийт орлого түүхэнд анх удаа $10 тэрбум руу дөхөх төлөвтэй байна.
“Оюу Толгой” ХХК-ийн гүний уурхайн олборлолт эрчимжиж, зэсийн агуулга өндөртэй Хюго Дамметтын хойд бүсийн хүдрийг олборлож эхэлсэн нь металлын гарцыг огцом нэмэгдүүлэв. Зөвхөн 2026 оны гуравдугаар улиралд тус компани баяжмал дахь 113.5 мянган тонн зэс, 123.6 мянган унц алт үйлдвэрлэж, улсын төсөвт $202 саяын татвар, хураамж төлсөн байна. Оны эхэнд шинжээчид “Оюу Толгой”-г $5.5 тэрбумын орлого олно гэж таамаглаж байсан бол өнөөгийн ханшаар 2026 онд $8 тэрбумын орлого, $5 тэрбумын чөлөөт мөнгөн урсгал бүрдүүлэхээр байна. Мөн тус компанийн улсын төсөвт төлөх татвар, төлбөр анх удаа $1 тэрбумыг давах хүлээлттэй байгаа юм.
Төрийн өмчит “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь зэсийн өндөр ханшийн үр шимийг хүртэж, улсын төсвийн орлого болон Үндэсний баялгийн сангийн хуримтлалд жинтэй хувь нэмэр оруулж байна. Гэсэн хэдий ч хүдрийн агуулга байгалийн жамаар буурч байгаа болон эрчим хүч, сэлбэг хэрэгслийн үнийн өсөлт нь үйлдвэрлэлийн өөрийн өртөгт дарамт учруулж байгааг эдийн засагчид онцолж байна. Дэлхийн зах зээл дээр баяжмал хайлуулах хөлс (TC/RC) сөрөг утгатай болсон нь “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн баяжмалын борлуулалтын цэвэр ашгийг нэмэгдүүлэх таатай нөхцөл бүрдүүлжээ.
Монгол Улсын Засгийн газраас УИХ-д өргөн мэдүүлсэн 2027 оны улсын төсвийн төсөлд түүхий эдийн үнээс илүү экспортын биет хэмжээ болон төрийн өмчит компаниуд, “Оюу Толгойн” ногдол ашгаас орлого төвлөрүүлэх бодлого баримталсан байна.
2027 оны төсвийн төсөлд зэсийн зах зээлийн суурь үнийг тонн тутамд $12.700, төсвийн тэнцвэржүүлсэн үнийг $10.249.9 тооцсон нь өнөөгийн зах зээлийн $14.000 гаруй ханштай харьцуулахад нэлээд болгоомжилсон төлөвлөлт болжээ. Харин биет хэмжээний хувьд 2027 онд 2.1 сая тонн зэсийн баяжмал экспортлохоор тусгасан нь 2026 оны гүйцэтгэлтэй ойролцоо өндөр зорилт юм.
2027 оны төсвийн орлого 10 их наяд төгрөгөөр тэлэхэд хөрөнгө оруулагч талтай хийсэн санхүүжилтийн зардлыг бууруулах хэлэлцээрийн үр дүнд Оюутолгой ХХК-аас 2027 онд анх удаа 3 их наяд төгрөгийн ногдол ашиг авахаар тусгасан нь түүхэн үйл явдал болов. Энэ нь татвар, ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрөөс (АМНАТ) гадна төвлөрөх цэвэр орлого юм.
Азийн хөгжлийн банк болон эдийн засагчдын тооцооллоор уул уурхай, ялангуяа зэсийн салбарын өсөлт Монгол Улсын ДНБ-ийг 2026-2027 онд 5.7%-5.9% орчимд тогтвортой өсгөх гол хөдөлгүүр болж байна. Гэсэн хэдий ч 2027 оны төсвийн зарлага хэт тэлэх нь дотоод эрэлт болон импортыг (2026 оны эхний 10 сард импорт 16.3% өсөж, $10.97 тэрбум хүрсэн) өдөөж, инфляцыг 7% бууруулахгүй байх эрсдэлтэй. Ийм нөхцөлд Монголбанк бодлогын хүүгээ өндөр түвшинд удаан барихаас өөр аргагүйд хүрч, хувийн хэвшлийн зээлийн өртөг өндөр хэвээр үлдэх макро эдийн засгийн хямрал үүсэж болзошгүйг шинжээчид анхааруулж байна.
Хэдийгээр зэсийн үнэ таатай байгаа ч Монгол Улсын эдийн засаг БНХАУ-ын зах зээл болон хил гаалийн нэвтрүүлэх чадвараас хэт хамааралтай хэвээр байна. 2026 оны аравдугаар сарын дунд үеэс Хятадын хил дээр зэсийн баяжмал тээвэрлэлт удааширч, өдөрт гарах тээврийн хэрэгслийн тоо 70% орчим буурсан нь аравдугаар сарын гадаад худалдааны ашгийг сүүлийн 15 сарын доод цэг ($407 сая) хүртэл хумихад нөлөөлөв. Түүнчлэн АМНАТ-ийн өндөр шатлал, дэд бүтэц болон эрчим хүчний дутагдал, мөн 2027 оны төсөвт тусгасан ногдол ашгийн орлого төлөвлөсөн хугацаандаа бүрэн орох эсэх нь ирэх оны төсвийн тогтвортой байдлын гол хүчин зүйл болж байна

Гадаад мэдээний тоймч
Хүндэтгэлтэй, соёлтой хэлж бичихийг хүсье. Сэтгэгдлийг нийтлэлийг уншигчид шууд харна.