Улаанбаатарын өвөл зөвхөн хүйтэн биш амь насны төлөөх тэмцэл байдаг
Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот нь дэлхийн хамгийн их агаарын бохирдолтой хотуудын нэгт тооцогддог. Гэвч энэхүү хүнд сорилтыг даван туулахын төлөө нэгэн зоригтой физикч залуу өөрийн мэдлэг чадвараа зориулж, нийслэлийн агаарыг цэвэршүүлэхээр ажиллаж байна.
Монголын нийслэл Улаанбаатар хотод өвлийн улирал бол зөвхөн хүйтэн өдрүүд биш, харин амь нас, эрүүл мэндийн төлөөх тэмцэл байдаг. Туул голын хөндийн далайн түвшнээс дээш 1,300 метрийн өндөрт орших энэ хотод өвлийн температур заримдаа -35°C-аас доош унадаг. Жилийн дундаж температур нь -0.8°C орчим байдаг нь Казахстаны Астана болон Исландын Рейкьявик хотуудыг ардаа орхиж, дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл гэх тодотголыг өгсөн юм.
Өнөөдөр Улаанбаатар хотын 1.6 сая оршин суугчийн нэг сая орчим нь гэр хороололд, 200,000 орчим монгол гэрт амьдарч байна. "URECA" старт-ап компанийг хамтран байгуулагч, шинжлэх ухаан хариуцсан захирал Э.Өнөрбатын хэлснээр, 1970-аад оны Социалист системийн үед Улаанбаатар хотыг анх ердөө 600,000 хүн оршин суухаар төлөвлөж байжээ. Гэвч өнөөдөр хүн ам нь төлөвлөсөн хэмжээнээсээ бараг гурав дахин нэмэгдсэн байна.
Өвлийн хахир хүйтэн саруудад гэр хорооллын иргэд дулаан байхын тулд гэрийнхээ зууханд нүүрс, мод, тэр байтугай автомашины хуучин дугуй, хуванцар хүртэл шатаадаг. Эдгээр зуухны яндангуудаас гарч буй хар утаа, үнс нурам нь хотын хөндийг бүрхэж, уулын дунд гацаж орхидог. Энэ нь дэлхийн хамгийн хүнд агаарын бохирдлын хямралыг үүсгэж, нийт иргэдийн эрүүл мэндэд асар их аюул учруулж байна.
Улаанбаатар дахь АНУ-ын Элчин сайдын яамны мэдээллээр, 2025 оны 12-р сараас 2026 оны 2-р сар хүртэлх ихэнх өдрүүдэд агаарын чанарын индекс "эрүүл мэндэд аюултай" түвшинд байжээ. Өвлийн оргил ачааллын үеэр агаар дахь PM2.5 нарийн ширхэгт тоосонцрын агууламж нэг шоо метрт 687 микрограмм хүрсэн нь Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын (ДЭМБ) зөвлөмж болгосон дээд хязгаар болох 25 микрограммаас даруй 27 дахин их үзүүлэлт юм.
Монгол гэр бол 2,500 гаруй жилийн түүхтэй, нүүдэлчин ахуйн гайхамшигт бүтээл юм. ЮНЕСКО (UNESCO) нь монгол гэр болон түүнийг урлах уламжлалт аргийг дэлхийн биет бус соёлын өвд бүртгэн авсан байдаг. 13-р зууны үед дэлхийг байлдан дагуулж байсан Монгол цэргүүд өнөөгийн бидний харж буйтай бараг ижилхэн гэрт хоноглодог байсан нь түүхэн үнэн.
Гэвч өнөөдөр "URECA" компанийн судалгаагаар, гэр хорооллын зуух нь хотын утааны 70-80%-ийг дангаараа үүсгэж байна. Нүүрс түлж буй иргэд уур амьсгалын өөрчлөлтөд хувь нэмэр оруулж байгаа мэт боловч тэдний ихэнх нь өөрсдөө уур амьсгалын өөрчлөлтийн хохирогчид юм. Монгол Улсын нийт хүн амын гуравны нэг нь мал аж ахуйгаас шууд хамааралтай амьдардаг.
Э.Өнөрбат хэлэхдээ: "Монголд цаг агаарын гамшигт үзэгдлүүд улам бүр ойрхон давтамжтай болох болсон" хэмээн онцолсон. Тухайлбал, "Зуд" хэмээх байгалийн үзэгдэл буюу өвөл газар хөлдөж, мал бэлчээрлэх боломжгүй болсноор мал олноор хорогдож, энэ нь олон мянган малчдыг амьжиргаагаа алдаж, Улаанбаатар хот руу нүүхэд хүргэдэг байна. Олон гэр хорооллын оршин суугчид ган гачиг, зуд зэрэг цаг агаарын эрс тэс байдлаас болж уламжлалт нүүдэлчин амьдралаа орхихоос өөр аргагүйд хүрсэн бол зарим нь хотод илүү сайн ажил, боловсрол олдох байх гэсэн итгэлээр нүүн иржээ.
Уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх, эх орныхоо төлөө хувь нэмэр оруулах чин хүсэл нь туршилтын физикч Э.Өнөрбатыг Массачусетс болон Нидерландад хийж байсан анагаах ухааны судалгааны карьераа орхин эх орондоо буцаж ирэхэд хүргэжээ. "Би хавдрын эмчилгээнд ашигладаг протоны эмчилгээний чиглэлээр мэргэшсэн. Гэвч лабораторид долоон жил ажилласны эцэст төрөлх хотынхоо төлөө ямар нэгэн сайн зүйл хийхийг хүссэн" хэмээн тэрээр ярьж байна.
2022 онд тэрээр Бельгийн Левен хотын Католик их сургуульд (KU Leuven) байгаль орчны эдийн засгийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсны дараа өөрийн найз, хөрөнгө оруулагч Э.Орчлонтой хамтран "URECA" (Universal Renewable Energy Certificate Accreditor) компанийг байгуулжээ.
"URECA"-ийн гол зорилго нь Төв Азийн бүс нутагт уур амьсгалын шийдлүүдийг боловсруулах явдал юм. Тэдний хамгийн том төсөл бол Улаанбаатар хотын гэр хороололд амьдардаг 80 өрхийг хамруулсан "Нүүрснээс Наранд" (Coal-to-Solar буюу C2S) туршилтын хөтөлбөр юм. Тус компани айл өрхүүдэд:
Нарны хавтан
Цахилгаан халаагуур
Хуримтлуурын батерей
Ухаалаг тоолуур зэргийг үнэ төлбөргүй суурилуулж өгдөг.
"Эдгээр гэр бүлүүд энэ төсөлд хамрагдахын тулд бидэнд маш их итгэл хүлээлгэсэн. Бид нүүрсний галлагааг цэвэр, сэргээгдэх эрчим хүчээр сольж, орлого багатай өрхүүд ч уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг тэмцэгч байж чадна гэдгийг харууллаа" гэж Өнөрбат тайлбарлав. "C2S" нь эрчим хүчний сүлжээ болон батерейг хослуулсан систем бөгөөд эрчим хүч тасрах үед 6 цагийн турш дулаанаа барих чадвартай юм.
Э.Өнөрбат өөрөө хоёр хүүхдийн аав. Түүний эхнэр Б.Онон нь тус компанийн тогтвортой хөгжил хариуцсан захирлаар ажилладаг. Тэд агаарын бохирдлын аюулыг өөрийн биеэр мэдэрсэн хүмүүс. Хэдийгээр тэднийх хотын төвийн аятайхан орон сууцанд амьдардаг боловч өнгөрсөн жил л гэхэд тэдний 4 настай хүү Амирлан, 2 настай охин Сундари нар агаарын бохирдлоос үүдэлтэй амьсгалын замын өвчнөөр нийт зургаан удаа эмнэлэгт хэвтжээ.
Гэр хорооллын оршин суугчдын хувьд нөхцөл байдал бүр ч аймшигтай. Сүүлийн долоон жилийн хугацаанд Улаанбаатар хотод угаарын хийн хордлогын улмаас 800 гаруй хүн нас барсан байна. Өнгөрсөн өвөл л гэхэд 7000 орчим хүн агаарын бохирдлын нөлөөгөөр нас барсан гэх тооцоо бий. 2013 оны судалгаагаар Улаанбаатар дахь 10 нас баралт тутмын нэг нь агаарын бохирдолтой шууд холбоотой байдаг нь тогтоогджээ.
Эдгээр цочирдом баримтуудыг үл харгалзан Өнөрбат өөдрөг үзэлтэй хэвээр байна. "Манай C2S төсөл амжилттай хэрэгжиж байна. Хөтөлбөрт хамрагдсан 80 өрхийн нэг нь ч сүүлийн гурван жилийн хугацаанд нэг ч хэлхээ нүүрс түлсэнгүй. Энэ өвөл бид хамрагдах өрхийн тоог 180 болгож нэмэгдүүлнэ" гэж тэрээр бахархан ярив.
Гэрийн дулааныг хадгалахын тулд "URECA" компани дулаалгыг сайжруулах тал дээр онцгой анхаарч байна. 2019 оны судалгаагаар монгол гэр нь дулааныхаа:
25%-ийг дээврээрээ (тооно болон өрх),
10-15%-ийг шалаараа,
20%-ийг модон хаалгаараа алддаг байна.
Дулааны камер ашиглан хийсэн туршилтаар "URECA"-ийн сайжруулсан дулаалга нь гэрийн доторх температурыг өвлийн улиралд 20°C хүртэл нэмэгдүүлэх боломжтойг баталжээ. Үүний тулд хонины ноосон эсгийг гурван давхарлаж, гэрийн хаяавч болон тоононы дулаалгыг "GerHub" ТББ-тай хамтран сайжруулсан байна.
Энэ жилээс эхлэн "C2S" системийг ашиглаж буй өрхүүд дулааны улиралд илүүдэл эрчим хүчээ төвийн сүлжээнд зарж, өвлийн цахилгааны зардлаа нөхөх боломжтой болно. "Бид 2026 оны эхний улирал гэхэд нүүрстөрөгчийн кредит (carbon credits) үүсгэж эхэлнэ гэж найдаж байна" хэмээн Өнөрбат хэлэв. Нүүрстөрөгчийн кредитийн борлуулалтаас орсон орлогоор эхний ээлжинд хөрөнгө оруулагчдын зардлыг нөхөж, дараа нь айл өрхүүд өөрсдөө ашгаа хүртэх юм.
Арван жилийн дараа энэхүү системийг өрхүүдэд бүрэн өмчлүүлж, тэд илүүдэл эрчим хүчээ бие даан зарах боломжтой болно. "Гэр бүлүүд үүнээс мөнгө олж болохыг харах үед л жинхэнэ өөрчлөлт гарна. Бид ирэх хоёр жилийн хугацаанд C2S төслөө 20,000 өрхөд хүргэхээр төлөвлөж байна" гэж тэр нэмж хэллээ.
38 настай, өрх толгойлсон эх Даваажаргал бол "C2S" хөтөлбөрт хамгийн анх бүртгүүлсэн хүн юм. "Би нүүрс түлэхээс, түүний тортог, үнс нурамтай зууралдахаас үнэхээр залхаж байсан" гэж тэрээр ярив. Тэрээр найман настай хүү Агар, таван настай охин Мэндээ нарын хамт амьдардаг. Түүний 73 настай аав Самбуу нь хажуугийн гэрт нь амьдардаг бөгөөд тэд Хэнтий аймгаас нүүж ирээд эндээ 24 жил болж байгаа аж.
Даваажаргалын аав нь анх охиноо зуухаа авч хаяхад нь ихэд эргэлзэж байсан ч шинэ технологи охиных нь амьдралыг хэрхэн хөнгөвчилж байгааг хараад өөрөө ч мөн сэргээгдэх эрчим хүчний халаагуурт шилжжээ. Энэ систем нь гэр орныг цэвэрхэн байлгахаас гадна гал түлэх, нүүрс зөөх зэрэг цаг их шаардсан ажлаас Даваажаргалыг чөлөөлсөн байна.
Одоо түүний хүүхдүүд гэрийн даалгавраа хийхэд илүү их цаг зарцуулж байгаа бөгөөд Даваажаргал өөрөө ч цагийн багшийн ажлаа больж, бүтэн цагаар уран бүтээлээ хийх боломжтой болжээ. Түүний гэр одоо хөө тортоггүй, цэвэрхэн байгаа бөгөөд тэрээр монгол ахуйг харуулсан цаасан хайчилбарын нарийн хийцтэй бүтээлүүдээ туурвиж, орон нутгийн галерейд борлуулж байна.
"C2S" хөтөлбөрийн айлуудад зөвхөн цэвэр халаалт ирээгүй. "Хотын цахилгаан тасрах үед зөвхөн манай төслийн айлуудын гэр л гэрэлтэй байдаг. Ийм бодит үр дүн л манай багийг улам их хөдөлмөрлөхөд хүргэдэг" хэмээн Э.Өнөрбат яриагаа өндөрлөв.
Г.Пүрэвсүх
Гадаад мэдээний тоймч
