Шатахууны үнэ ба агаарын тээврийн хямрал болон дэлхийн аялал жуулчлалын салбарт үзүүлж буй эдийн засгийн нөлөө

Дэлхийн геополитикийн тодорхойгүй байдал, нийлүүлэлтийн сүлжээний саатал, газрын тосны боловсруулалтын зардлын өсөлтөөс үүдэлтэй шатахууны хямрал нь иргэний агаарын тээврийн салбарт сүүлийн арав гаруй жилд тохиолдоогүй санхүүгийн дарамтыг бий болгоод байна. Нийт үйл ажиллагааны зардлынх нь хамгийн том хувийг авиа компанийн түлш эзэлдэг тул энэхүү үнийн огцом өсөлт нь зөвхөн агаарын тээвэрлэгчдийн ашигт ажиллагааг бууруулаад зогсохгүй, дэлхийн аялал жуулчлалд гинжин урвал бүхий сөрөг нөлөө үзүүлж байна.

Олон улсын Агаарын Тээврийн Холбоо (IATA), Дэлхийн Аялал Жуулчлалын Байгууллага (UN Tourism/UNWTO), Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага (OECD) зэрэг олон улсын томоохон байгууллагуудын судалгаа, тооцоололд үндэслэн агаарын тээвэр ба аялал жуулчлалын салбарт үүсээд буй хүндрэл бэрхшээлийг доорх байдлаар макро эдийн засгийн төвшинд шинжлэн харуулж байна.

IATA-гийн сүүлийн үеийн санхүүгийн тайлангаас үзэхэд авиа компаниудын нийт үйл ажиллагааны зардалд агаарын тээврийн түлшний эзлэх хувь тогтмол 25-30% байснаа огцом өсөж 38-45%-д хүрээд байна. Түлшний үнийн индекс нь түүхий газрын тосны суурь үнээс даван дизель болон авиа түлшний нэмэгдэл маржин түүхэн дээд хэмжээнд хүрснийг харуулж байна.

Зардлын өсөлтийг нөхөхийн тулд агаарын тээвэрлэгчид ашиггүй болон бага эрэлттэй чиглэлүүдээ цуцлах, нислэгийн давтамжийг цөөлөх замаар даацын ашиглалтаа 85%-иас дээш барих тактик баримталж байна. Энэ нь олон улсын сүлжээ нислэгийн багтаамжийг дунджаар 12-15%-иар буурахад хүргэв.

Авиа компаниуд түлшний үнийн зөрүүг зорчигчдод шууд үүрүүлэхээс өөр сонголтгүйд хүрсэн. Global Airline Index-ийн судалгаагаар олон улсын холын зайны нислэгийн тариф дунджаар 22-35%-иар, богино болон дунд зайных 15-20%-иар өссөн байна.

Түлшний эрсдэлээс хамгаалах гэрээний хугацаа дууссан дунд болон жижиг авиа компаниуд дефолт зарлах болон зарим нэг нь дахин бүтэцжүүлэлт хийх эрсдэл эрс нэмэгдэв.

Дэлхийн Аялал Жуулчлалын Зөвлөл (WTTC)-ийн тооцоолсноор олон улсын жуулчдын 58% нь зорилтот газартаа хүрэхийн тулд агаарын тээврийг ашигладаг. Агаарын тасалбарын үнэ өсөх нь жуулчдын сэтгэл ханамжгүй байдал болон макро эдийн засгийн урсгалд шууд нөлөөлж байна.

Холын зайн нислэгийн тариф өндөрссөн тул жуулчид тив дамнасан аяллаас татгалзаж, өөрийн бүс нутаг болон хөрш орнууд руу аялах эсвэл дотоодын аялал жуулчлалыг илүүд үзэх болов. Энэ нь Латин Америк, Зүүн өмнөд Ази, Карибын тэнгисийн орнууд зэрэг холын зайн аялал жуулчлалаас нэн хамааралтай хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудад хүндээр тусч байна.

Аялагчид төсвийнхөө үлэмж хэсгийг зөвхөн агаарын тээврийн билетэд зориулж байгаа тул зорьсон орондоо очоод зарцуулдаг "цэвэр ашиг өгөх" төсвөө танаж байна.

Зочид буудлын салбарын мэдээллээр, тансаг болон дунд ангилалын зочид буудлуудын нэг өрөөнд ногдох орлого дунджаар 14%-иар буурсан нь аялал жуулчлалыг дагалддаг жижиг, дунд бизнесүүдэд (гар урлал, хөтөч, зоогийн газар) хүнд цохилт боллоо.

Энэхүү хямрал нь салбарын хэмжээнд бүтцийн томоохон шинэчлэл хийх шаардлагатайг сануулж байна. Эдийн засгийн судалгааны байгууллагууд болон олон улсын байгууллагууд дараах стратегийн дасан зохицох алхмуудыг онцолж байна. Үүнд:

• Уламжлалт Jet A-1 түлшний геополитикийн хамаарлыг бууруулахын тулд SAF (Sustainable Aviation Fuel)-ийн үйлдвэрлэлд хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх. Түлшний үнийн шок нь SAF-ийн зардлын зөрүүг ойртуулж, ногоон шилжилтийг түргэтгэх хөшүүрэг болж байна.

• Европын Холбоо болон Зүүн Азийн орнуудад богино зайн нислэгийг өндөр хурдны галт тэрэгний сүлжээгээр орлуулах бодлогыг эрчимжүүлж байгаа нь агаарын тээврийн багтаамжийг зөвхөн ашигтай холын зайн нислэгүүдэд хуваарилах боломжийг олгож байна.

• Иргэний агаарын тээврийн олон улсын байгууллага (ICAO)-аас агаарын зайн чиглэлийг оновчтой болгох, буултын ашигтай траектор ашиглах замаар шатахуун зарцуулалтыг 5-8% бууруулах стандартуудыг нэвтрүүлж эхэлжээ.

Шатахуунаас үүдэлтэй агаарын тээврийн хямрал нь дэлхийн аялал жуулчлалын салбарын цар тахлын дараах нөхөн сэргэлтийг 2-3 жилээр хойшлуулах эрсдэлийг бий болгов. Макро эдийн засгийн төсөөллөөр түлшний үнэ өндөр түвшинд хадгалагдсан хэвээр байвал аялал жуулчлалын салбар "өндөр өртөгтэй болон бүс нутгийн шинж чанартай" гэсэн шинэ тэнцвэрт байдалд шилжих бөгөөд агаарын тээвэрлэгчид ба тухайн улс орнуудын аялал жуулчлалын байгууллагууд зардлын ачааллыг бууруулах уян хатан бодлого, дижитал, ногоон шилжилтийг нэн яаралтай хэрэгжүүлэх шаардлагатай болж байна.