С.Баярцогтын мэдэгдэл ба оросуудын сөрсөн базаа

Өчигдөр эхэлсэн Оюутолгойн сонсголын үеэр Сангийн сайд асан С.Баярцогт Рио Тинтотой асуудалтай байгаа Оросын нэгэн компани нөхөн төлбөртөө Оюутолгойн хувийг нэхэж байгаа гэсэн хэмээн мэдээлсэн.

Энэ бол Оросын “Русал” компани юм. “Русал”-ын дийлэнх буюу 56,88%-ийг Олег Дерипаскагийн En+ Group, 25,52%-ийг "Суал партнерс" эзэмшдэг. Хөнгөн цагааны олборлолтоор Орост төдийгүй дэлхийд томд орох “Русал” нь Рио Тинто группийн эсрэг 104,75 тэрбум рублийн нэхэмжлэл гаргаад байгаа юм. “Русал” маргааныхаа төлбөрт Рио Тинтогийн Монгол дахь эзэмшил болох Оюутолгойн хувийг хөндөх боломжтой хэмээн “Русал”-ын хуульчид мэдэгдсэнийг өнгөрсөн 4-р сард Оросын хэвлэлүүд мэдээлсэн. “Русал”-ын заргаар Рио Тинтогийн эрх ашгийг хөндөх шийдвэрийг Оросын шүүх гаргах магадлал багатай ч Монголын Оюутолгой төслийн хувьд байдал өөр гэсэн гаргалгааг хуульчид нь хийж байгаа ажээ.

Учир нь, Оюутолгой төсөл нь Оросын импортын түүхий эдээс хамааралтайн дээр, Орос-Монголын хамтарсан төмөр замаар бүтээгдэхүүнээ тээвэрлэж байгаа бөгөөд Оросын талаас нийлүүлэлтээ түр зогсоох, гэрээний үүргээ биелүүлэхээс татгалзах зэргээр Оюутолгой төсөлд эрсдэл үүсгэн сөргүүлэх хувилбарыг Оросын хуульчид гаргаж тавьсан нь энэ юм.

Энэхүү маргааны нэхэмжлэгч тал нь “Русал” бол хариуцагчаар Рио Тинто болон Рио Тинто группийн хэд хэдэн охин компани байгаагийн нэг нь Австралийн Queensland Alumina Limited (QAL). QAL нь жилдээ 3,95 сая тонн хөнгөн цагааны хүчил үйлдвэрлэдэг. QAL-ийн 80%-ийг Рио Тинто, 20%-ийг “Русал” эзэмшиж байсан ч ОХУ  Украинд дайны ажиллагаа эхлүүлсэнээс хойш Австрали Орос руу гаргах экспортын хэд хэдэн бүтээгдэхүүнд хориг тавьж, улмаар Рио Тинто 100% эзэмших болсон.

“Русал” Рио Тинтогийн энэ үйлдлийг бизнесийн гэрээ зөрчсөн явдал гэж үзэн Австралийн шүүхэд гомдол гаргасан ч Австралийн шүүх 2024 оны 2-р сард Оросын эсрэг тавьсан хориг нь давагдашгүй хүчин зүйлийн нэг мөн гэж үзэн Рио Тинтогийн талд шийдвэр гаргасан. QAL-ийн зүгээс хориг цуцлагдвал “Русал”-д бүтээгдэхүүн нийлүүлэх боломжтой гэсэн тайлбарыг шүүхийн шийдвэрийг дагалдуулан хийж байжээ. “Русал” нь хөнгөн цагааны хүчлийг гадаад орноос экспортлон авдаг бөгөөд энэхүү экспортын 20 орчим хувь нь QAL-д ногдож байсан юм. Ингэснээр Оросын метал үйлдвэрлэл, мөн батлан хамгаалах үйлдвэрлэлийн нэгэн чухал түүхий эдийн хомсдолд орж эхэлсэн.

QAL-аас гадна Николаевскийн хөнгөн цагааны үйлдвэрийн эзэмшлээ “Русал” Австралийн хоригтой зэрэг шахам алдсан нь компанийг хүнд байдалд оруулсан. QAL болон Николаевскийн үйлдвэрээс “Русал” түүхийн эдийнхээ 40%-ийг авдаг байсан юм. Энэ нь жилдээ 1,4 сая тонн бөгөөд үүнийгээ 2022 оноос хойш Хятад, Казахстан, Энэтхэгээс авч үйлдвэрлэлээ явуулж байгаа. Үүссэн нөхцөл байдалтай уялдан “Русал” Оросын Ленинград мужид жилдээ 2,4 сая тонн үйлдвэрлэх хүчин чадалтай үйлдвэр барих болсноо 2023 оны дунд үед зарласан. Энэ шинэ үйлдвэртээ Гвиней дэх өөрийн үйлдвэрээс түүхий эд авахаар “Русал” төлөвлөөд байна.

Түүхий эдийн нийлүүлэлтийн найдвартай байдлыг хангахын тулд “Русал” түүхий эд авч байгаа Хятад, Энэтхэгийн компанийн тодорхой хувийг худалдаж авах хэлцлийг эхлүүлээд байгаа. Тухайлбал, Хятадын Hebei Wenfeng New Matreials Co (HWNM)-ийн 30%, Энэтхэгийн Pioneer Aluminium Industries Limited-ийн 50 хүртэл хувийг авах хэлцэл хийгдэж байна. Хятадын худалдан авалтад $316 сая, Энэтхэгийн компанийн 26%-ийг авахад $243,75 сая зарахаар байгаа юм.

Австралийн шүүхийн зарга бүтэлгүйтсэний дараа “Русал” Калининград мужийн Арбитрын шүүхэд гомдол гаргасан. Арбитрын шүүх өнгөрсөн 4-р сард хаалттай хуралдсан бөгөөд хуралдааны шийдвэрийг олонд ил болгоогүй.

“Русал” нэхэмжлэлийнхээ хариуцагчаар Rio Tinto Plc. (Их Британ), Oyu Tolgoi Netherlands B. V. (Нидерланд), THR Oyu Tolgoi Ltd (Британийн Виржини арал), Rio Tinto Aluminium Ltd, Rio Tinto Aluminium (Holdings) Ltd, Rio Tinto Ltd, RTA Holdco Australia 5 Pty Ltd (Австрал) гэсэн компаниудаас гадна гуравдагч этгээдээр Queensland Alumina Ltd (“Русал”-ын Австралитай хамтарсан компани ба Rio Tinto), Rusal Ltd (Жерси), Alumina and Bauxite Company Ltd. (Британийн Виржини арал) компаниудыг нэрлээд байгаа.