Парламентад тогтсон “даабль стандарт”: УИХ улстөрчдийн өдөр өнжүүлэх биш!

Монгол, Япон хоёулаа сонгодог парламентын засаглалтай. Адил тал нь хоёр улсын парламентын бүрэн эрхийн хугацаа 4 жилээр хэмжигддэг. Ялгаатай нь, Японы парламентад хариуцлагын тогтолцоо нь чанга хатуу хуулийн зохицуулалт болон ёс зүйн өндөр стандарт дээр тогтдог. Монголын парламентад хариуцлагын тогтолцоо даабль стандарттай, хуулийн халдашгүй байдлын ард хулгайч, луйварчид нь нуугддаг.

xxx

Японы Үндэсний ассамблейн гишүүд ёс суртахуунаараа манлайлдаг бол манай УИХ ёс суртахууны доройтолд орсон.

Японд Ерөнхий сайд нь парламентаа тарааж, ээлжит бус сонгууль явуулах нь хэвийн үзэгдэл. Гэсэн хэдий ч парламентын дархлаа нь алдагдаж, Японд дарангуйлал тогтчихсонгүй.

Монголд парламентын гишүүдээ эгүүлэн татах нь “хэвийн бус” асуудал. Асуудлаа цэгцэлж чадаагүйгээс манай улстөрчдийн авлига, хулгай луйвар улс орны үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлөхүйц хэмжээнд очжээ.

Хууль нэгд үү, ёс зүй тэргүүнд үү? Энэ нь өндөг анхдагч уу, тахиа анхдагч уу гэсэнтэй агаар нэг асуулт. Аль нь нэгд вэ гэхээсээ “аль нь юуг зохицуулах”-аас хамаарна. Ёс зүй нь хувь хүний гэрийн хүмүүжил, шашин шүтлэг, олж авсан мэдлэг боловсролтой холбоотой. Мэдээж боловсролтой болгон ч бас зөв хүн биш. Үндсэн хуулийн Цэцийн шийдвэрээр Үндсэн хууль зөрчсөн болох нь “батлагдсан” Х.Булгантуяа МАН-ын бүлэгт төдийгүй УИХ-д боловсролоороо толгой цохино. Хятад, Америкт дээд боловсрол эзэмшсэн тэрбээр англи, хятад хэлтэй. Сонгуулийн хууль зөрчин, парламентын гишүүн болсон Э.Болормаа Колумбын их сургууль төгссөн.

Хүний улстөрчид нэр төрөө эрхэмлэдэг, манайхан эрх мэдэлд дурладаг. Нэр төр, ёс зүй бүү хэл баталсан хуулиа давж гишгээд хулгай, луйвар хийхээ ч юманд чинээнд боддоггүй. Үндсэндээ, үйлдэл нь нүднээс далд ч зөв хүнийг Монголын парламентаас олох нь “өвсөн дотроос зүү хайх”-аас хэцүү болсон.

Үргэлж шударга ёс ярьж ирсэн С.Ганбаатар, Ц.Даваасүрэн нарын нүүрний багийн ард байнгын “шударга бус нэгэн” нуугдаж ирсэн байдаг. Байдаг гэдэг өнгөрсөн цагийн дүгнэлт бас биш юм. Японы парламентын гишүүд сонгогчдоосоо “эмээдэг” бол Монголын парламентын гишүүд сонгогчид руугаа салаавч гаргаж, элдвээр хараах нь энүүхэнд.

Авлига, албан тушаалын хэрэгт холбогдсон экс спикер Д.Амарбаясгалан ёс суртахуутай “зөв” хүн болохоороо өргөдлөө өөрөө өгсөн юм биш л дээ. УИХ-ын 70 гаруй гишүүн түүнийг огцруулахаар гарын үсэг зурснаар тэр албан тушаалаасаа де-факто огцорсон байдаг.

Хуулийн хувьд ч, ёс суртахууны хувьд ч Монголын парламент “зөөлнөөс зөөлөн” сэнтий. Ард түмнээс мандат авсан хүмүүс ард түмний дарга болцгоодог, тэд ёс суртахууны хэм хэмжээ болоод хуулийн заалтад захирагдах нь цөөн. Энгийн иргэн болох нь Монголын улстөрчдөд том “шийтгэл” болдог. Атал энгийн иргэн ишиг хулгайлбал 5 жилийн ялтай.

xxx

Ардчиллын дархлаа нь сонгодог парламент юм бол парламентын дархлаа юу вэ. Парламентын дархлаа нь хуулийн ард нуугдах уу, хууль ёсонд үйлчлэх үү?! Сонгодог парламент нь ард түмний засаглах эрхийг хуулийн хүрээнд хэрэгжүүлж буй амьд механизм. Амьд механизм учраас алдаа мадгаа засаж явах ёстой.

Тиймээс “сүрэг бүтэн чоно цатгалан” байх тогтолцоо парламентын дархлаа болж чадахгүй. Парламент дотроосоо “ялзрах” тусмаа парламентын дархлаа гээгдэнэ. Халдашгүй бүрэн эрх нь хууль зөрчсөн болгоны хамгаалах хэрэгсэл болсноор харин ч дарангуйлал тогтох эрсдэлтэй. Эцэст нь, парламентад байхгүй ёс зүйг иргэд гудамжнаас чулуу бариад нэхнэ. Ийм гашуун жишээгээр Непалын бослогыг нэрлэж болно.

Ерөнхийлөгчийн санаачилсан УИХ-ын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл нэг ёсондоо баталсан хуульдаа ч захирагддаггүй парламентын хариуцлагыг л нэмэх тухай. Жирийн иргэн ажлаа тасалбал халагдана, хулгай хийвэл шоронд орно. Жирийн иргэний дагаж мөрддөг хуулийг баталдаг УИХ-ын гишүүд нь чуулганы хуралдаандаа суухгүй байх нь парламентын дархлаа биш, даабль стандарт. УИХ-ын гишүүн тангарагтаа “нийт ард түмний элчийн хувьд...” гэж онцолдог нь олон нийттэй хөдөлмөрийн гэрээ байгуулж байгаатай адил. Үндсэндээ үүрэгт ажлаа хийхгүй байгаа гишүүдэд тэгвэл хэн хариуцлага тооцох ёстой нь өнөөдөр асуултын тэмдэг болсон.  Энэ “?” тэмдэгтэд тэгвэл УИХ-ын гишүүд хариулах ёстой, үндсэн үүрэг нь ч тийм.

2024 онд Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр парламентын гишүүдийг тоог нэмсний зорилго нь УИХ-аар батлаж буй хуулийг чанаржуулах юм. Гэвч үнэндээ, хуулийг чанаржуулах байтугай, парламентын гишүүдийн завхрал замаа алдсан. Нэг талаас парламентын засаглалд шилжсэн хэдий ч өнөөг хүртэл хэн нэгэн гишүүнийг эгүүлэн татаагүй нь энэ завхралын эхлэл болсон. Нөгөө талаас манай нийгэм бүхэлдээ ёс суртахууны хомсдолд орсон байна.

xxx

Өмнөд Солонгост цүнхний асуудалд нэр холбогдсон ерөнхийлөгч асан нь эхнэртэйгээ хамт шоронд орж байна. Харин манайд, улсын төсөв захиран зарцуулагч, Ерөнхий сайд асны бэр нь “шанель” цүнхээр гангарах нь “гэмт хэрэг” бишэд тооцогдож байна. Гол асуудал “шанель” цүнхэнд биш шанель доторх авлигад байгааг олж харах ёс зүйн мэлмий бидэнд алга. Нийгэм нь ёс зүйгүй учраас улстөрчид нь ёс суртахуунгүй байна уу, улстөрчид ёс суртахуунгүй учраас нийгэм нь ёс зүйгүй байна уу. Энэ нь нөгөө л ямар тохиолдолд вэ гэдгээс хамаарна. Гэхдээ аль нь вэ гэхээсээ илүү төр нь ч, нийгэм нь ч ялзарсан байна.

Энэ бичвэрийг тэрлэж суух үед охид бие, биенээ зэрлэгээр зодсон асуудал нийгмийн нэг хэлэлцүүлэг болж байна. Охидын зэрлэгшлийн шалтгааныг ордон хавиас хайвал зохилтой.

Төр нь зэрлэгших юм бол нийгэм нь зэрлэгшинэ. Төр гэдэг нь УИХ. УИХ нь төрийн эрх барих дээд байгууллага. Тиймээс ёс суртахуунтай ард түмэн байя гэвэл ард түмний элч төлөөлөгчдөөсөө эхэлье.