Иран эсэргүүцсэн иргэдээ “хөлсний алуурчин” гэж баривчлах болжээ
Иран улсад дайн эхэлснээс хойш засгийн газрыг дэмжсэн 850 гаруй олон нийтийн жагсаал зохион байгуулагдаж, үүний зэрэгцээ эсэргүүцэл илэрхийлсэн 1400 гаруй хүнийг баривчилсан тухай судалгааны дүн гарлаа. Энэхүү тоо баримт нь Исламын бүгд найрамдах улсын удирдлагууд гадны цохилт болон дотоодын үймээн самууныг хэрхэн тэсвэрлэж байгааг харуулж байна.
АНУ болон Израйль нь Ираны зүгт нэг сар орчим үргэлжилж буй агаарын цохилт өгсөөр байгаа хэдий ч Ираны дэглэм нурж уналгүй, харин ч эсрэгээрээ тэсвэртэй байгааг шинжээчид онцолж байна. Дайн эхлэхдээ Израйлийн гэнэтийн дайралтаар Ираны Дээд удирдагч Аятолла Али Хаменей болон бусад олон өндөр албан тушаалтнуудыг устгаснаар эхэлсэн юм. Үүний дараа ч Израйль улс Ираны цэргийн дээд командлагчдыг, тэр дундаа Хувьсгалт гвардийн Тэнгисийн цэргийн командлагч Алиреза Тангсириг Бандар-Аббас боомт хотод аминд нь хүрсэн зэрэг цуврал аллагуудыг үргэлжлүүлсээр байна.
Мөргөлдөөний нөхцөл байдлыг хянадаг бие даасан "Acled" байгууллагын ерөнхийлөгч Клона Ралейгийн хэлснээр "АНУ болон Израйлийн 'толгойг нь таслах' стратеги (decapitation strategy) маш амжилттай хэрэгжиж байгаа мэт харагдаж байгаа ч Ираны дэглэм задарсангүй, дотооддоо ямар нэгэн урвалт, дефекци гараагүй байна. Ираны дотоод суртал ухуулга нь 'бид ялж байна' гэсэн ганцхан тогтвортой мессежийг ард иргэддээ өгч байна" хэмээжээ.
"Acled"-ийн судалгаагаар АНУ болон Израйлийн зүгээс Иран руу өдөрт дунджаар 47-оос 102 удаагийн дайралт хийж байгаа бөгөөд эдгээр нь энгийн иргэдийн дунд "үлэмж хэмжээний" хохирол учруулж байгааг тогтоожээ. Харин Тегераны зүгээс үзүүлж буй хариу цохилтууд төдийлөн үр дүнд хүрэхгүй байгааг тус байгууллага тэмдэглэсэн байна. Дайны явцад Ираны хариу цохилтоор ердөө 70 орчим хүн амь үрэгдсэн бол Иранд 1,157 хүн амиа алдаж, тэдний 341 нь энгийн иргэд байсан нь тогтоогджээ.
АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан Дональд Трамп "Иранд хэдийнэ дэглэмийн өөрчлөлт гарсан" гэж мэдэгдсэн бол Израйлийн Ерөнхий сайд Беньямин Нетаньяху Ираны ард түмнийг босч, удирдагчдаа түлхэн унагахыг удаа дараа уриалаад байгаа юм. Гэвч шинжээчдийн үзэж байгаагаар Иранд масс хамарсан бослого гарна гэсэн таамаглал нь одоогоор хэт өөдрөг бөгөөд бодит байдалд нийцэхгүй байна.
Дайны гурав дахь долоо хоногт Иранд дэглэмийг дэмжсэн хамгийн том хэмжээний жагсаал цуглаанууд болж өнгөрлөө. 2-р сарын 28-наас 3-р сарын 6-ны хооронд 195 удаагийн жагсаал болсон нь Али Хаменейгийн хойноос гашуудах, АНУ болон Израйлийг буруушаахад чиглэсэн байв. Харин 3-р сарын 13-наас 19-ний хооронд болсон 300 орчим жагсаал нь Можтаба Хаменей (Али Хаменейгийн хүү) залгамж халааг авсныг баяр ёслолын байдалтайгаар тэмдэглэхэд зориулагджээ.
"Acled"-ийн тэмдэглэснээр: "Эдгээр жагсаалуудыг дэглэмийн зүгээс маш нарийн зохион байгуулжээ. Нийт 845 жагсаалын 99.2 хувь нь дэглэмийг дэмжсэн шинжтэй байсан. Гашуудлын үйл ажиллагааг шууд залгамжлагчийг дэмжих ажиллагаа болгон хувиргасан нь маш тодорхой харагдаж байна. Харин 3-р сарын 25-нд болсон цорын ганц эсэргүүцлийн жагсаалыг цэргийн хүчээр нухчин дарж, 10 хүний аминд хүрсэн нь эсэргүүцэл илэрхийлэх нь ямар их эрсдэлтэйг харуулж байна" гэжээ.
Ираны дэглэм гадны халдлагаас гадна дотоодын сөрөг хүчнийг дарахын тулд баривчилгааг гол болгож байна. 27 хоногийн дотор 1465 гаруй хүнийг саатуулжээ. Хүмүүст оноож буй ял зэм нь анх "дайны хохирлын бичлэг хийсэн" гэх шалтгаанаас эхэлж байсан бол одоо "тагнуул хийсэн", "хөлсний алуурчин" гэх мэт хүнд хэлбэр рүү шилжсэн байна.
Репрессийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл олж авахад хэцүү байгаа ч зарим нэг баримт тодорхой болсон байна.
3-р сарын 25: Тегеран хотод Хувьсгалт гвардийнхан дэглэмийг эсэргүүцэгчид болон орон сууц руу гал нээсний улмаас 10 хүн амиа алдсан.
3-р сарын 18: Чабахар хотын шоронд хоолны хэмжээ стандарт эсэргүүцсэн хоригдлуудын дунд үймээн гарч, 3 хүн амь үрэгдсэн.
3-р сарын 17: Фардис болон Тегераны дөрвөн дүүрэгт засгийн газрын эсрэг уриа лоозон барьсан иргэдийг хүчээр тараасан.
Атлантын зөвлөлийн шинжээч Алиа Брахимийн хэлснээр Ираны удирдлагууд ийм нөхцөл байдлыг олон арван жилийн өмнөөс урьдчилан тооцож нарийн бэлтгэгдсэн байдаг.
"Удирдагчид нь алагдана гэдгийг тэд аль эрт тооцоолсон бөгөөд ард иргэдээ ч цэргийн дээд тушаалтнуудын үхлийг тэсвэрлэн давах хэмжээнд үзэл суртлын хувьд бэлтгэсэн. Ираны систем нь аль нэг дарга алагдлаа гэхэд түүнийг орлох хэд хэдэн боловсон хүчинтэй, шийдвэр гаргах түвшинг төвлөрсөн бус бие даасан болгож чадсан өвөрмөц бүтэцтэй" гэж тэрээр тайлбарлажээ.
Олон улсын Улаан загалмай, Улаан хавирган сар нийгэмлэгүүдийн холбооны (IFRC) төлөөлөгч Мария Мартинесийн мэдээлснээр, дайн эхэлснээс хойш Иранд 1900 гаруй хүн амь үрэгдэж, 20 мянга гаруй хүн шархаджээ. Харин АНУ-д төвтэй Хүний эрхийн идэвхтнүүдийн мэдээллийн агентлаг (HRANA) амь үрэгдэгсдийн тоог 3300-д хүрсэн гэж үзэж байгаа бөгөөд үүний 1464 нь энгийн иргэд, тэр дундаа 217 нь хүүхэд байгааг онцолсон байна.
Энэ оны нэгдүгээр сард Иранд болсон томоохон эсэргүүцлийн үеэр аюулгүй байдлын хүчнийхэн 7000 орчим хүнийг хөнөөсөн нь сүүлийн 45 жилийн түүхэн дэх хамгийн том иргэдийн хохирол байв. Одоо ч Ираны эрх баригчид томоохон хотуудад иргэдийг шалгах цэгүүд байрлуулж, интернетийг бүрэн хааж, мэдээллийн урсгалыг хязгаарласан байна. 3-р сарын 16-ны байдлаар 500 гаруй хүнийг "тагнуул" гэх үндэслэлээр баривчилжээ.
Ираны Үндэсний цагдаагийн командлагч Ахмад-Реза Радан: "Хэрэв хэн нэг иргэн дайсны хүсэл зоригийн дагуу үйл ажиллагаа явуулбал бид түүнийг зүгээр нэг жагсагч гэж үзэхгүй, дайсан гэж үзэх болно. Дайсантай яаж харьцдаг вэ, тэдэнтэй яг тийм байдлаар харьцах болно" хэмээн хатуу анхааруулсан байна.
Энэхүү нөхцөл байдал нь Ираны дэглэм гадны цэргийн хүчирхэг дайралтад өртсөн ч дотоод хяналтаа алдахгүй байгааг, мөн удирдлагын залгамж халааг амжилттай шилжүүлж чадаж байгааг харуулж байна. Шинжээчид Иран дахь "дэглэмийн өөрчлөлт" нь зөвхөн агаарын цохилтоор шийдэгдэх асуудал биш гэдгийг анхааруулсаар байна.
Г.Пүрэвсүх
Гадаад мэдээний тоймч
