Тайландын хамба ламын скандал тойрсон асуудал

Тайландын буддын шашны дээд зиндааны хамба лам нар болон сүм хийдүүдийг хамарсан санхүүгийн луйвар, ёс зүйн хямралын асуудал нь тус улсын нийгэм, улс төр, шашин шүтлэгийн суурийг ганхуулсан томоохон үйл явдал болоод байна. BBC, The Guardian, болон Bangkok Post зэрэг дэлхийн нөлөө бүхий хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын баталгаат эх сурвалжуудад мэдээлж байгаагаар, сүүлийн жилүүдэд Тайландын Цагдаагийн ерөнхий газрын харьяа Гэмт хэрэгтэй тэмцэх газар (CSD) болон Төв мөрдөн байцаах товчоо (CIB) хамтран хэд хэдэн нэр хүндтэй хамба ламыг авлига, мөнгө угаах, сүмийн хандив хувьдаа завших, онлайн мөрийтэй тоглоом болон хувийн харилцаанд зарцуулах зэрэг хэргээр баривчилсан байна.

Энэхүү хэрэг нь зөвхөн хувь хүний ёс зүйн уналт биш, Тайландын буддын шашны засаг захиргааны төв байгууллага болох "Сангха" (Sangha)-ийн хяналтын тогтолцоо сул, төрийн дэмжлэг болон элитүүдийн ивээл дор санхүүгийн хариуцлагаас зугтаж ирсэн тогтолцооны гүн гүнзгий хямрал гэдгийг олон улсын шинжээчид онцолж байна.

Тайландад өрнөж буй хамба ламуудын дуулиант хэргийн үйл явц, түүний нийгэм-политикийн нөлөө, цаашдын системийн шинэчлэлийн асуудлыг дэлхийн хэвлэлүүдийн баримтад тулгуурлан, тоймлон хүргэж байна.

ДУУЛИАНЫ ГОЛ ҮЙЛ ЯВДЛУУД БА БАРИМТУУД

Тайландын хүн амын 90 гаруй хувь нь буддын шашин шүтдэг бөгөөд лам хуврагуудыг нийгмийн хамгийн ёс суртахуунлаг, нэр хүндтэй хэсэг гэж үздэг. Гэвч сүүлийн үед илэрсэн хэргүүд нь энэхүү сүсэг бишрэлийг хүчтэй доргиолоо.

Пүрэв гарагт Бангкок хот дахь Төв мөрдөн байцаах товчооны цагдаагийн ажилтнууд Пхра Вачираян Ви-г дагуулан явж байна.

BBC агентлагийн мэдээлснээр, Аюутхая хотын 14-р зууны үеийн түүхэн алдартай Ват Пхуттайсаван сүмийн хамба лам асан, 66 настай Пхра Вачираяныг сүмийн хандивын хөрөнгөөс 92-100 сая бат буюу орчим $3 саяыг завшиж, мөнгө угаасан хэргээр баривчилжээ. Түүнчлэн, туслах 47 настай эмэгтэйтэй сүмийн байранд бэлгийн харилцаанд орж буй бичлэгийг  хяналтын камераар баримтжуулсан нь тус улсад маш том скандал болж байна. Олон улсын хэвлэлүүдийн мэдээлснээр цагдаа нар түүний өргөөнөөс болон туслах эмэгтэйн гэрээс 16 кг алт, олон тооны үнэт эдлэл, 215 сая баттай тэнцэх хэмжээний үл хөдлөх хөрөнгийн бичиг баримтуудыг хураан авч, ламын хэргэмийг нь хураан цагдан хорьжээ.

Цагдаагийн газраас мэдээлснээр, эрх баригчид 16 кг алт, үнэт эдлэл, бугуйн цаг болон газрын өмчлөх эрхийн гэрчилгээ зэрэг нийт 215 сая орчим батын үнэ бүхий хөрөнгийг хураан авсан байна.

The Nation Thailand сонины мэдээлснээр, Накхон Патхом мужийн Ват Рай Кхинг сүмийн хамба лам асан Яэм Инкрунгкао нь сүмийн хөрөнгөнөөс 800 саяас 2 тэрбум гаруй батыг завшиж, онлайн мөрийтэй тоглоом тоглох болон өөрийн ойр дотны сүлжээг санхүүжүүлэхэд ашигласан нь тогтоогдож, шүүхээс түүнд 50 жилийн хорих ял оноосон байна.

Тайландын Буддын шашныг удирдах төрийн төв байгууллага болох Үндэсний буддын шашны албаны удирдах албан тушаалтнууд хамба лам нартай хуйвалдаж, улсаас сүм хийдийг засварлах, боловсролыг дэмжихэд зориулж олгосон төсвийн мөнгийг бэлнээр авч "кикбэк" (хахууль) хэлбэрээр мөнгө угаадаг байсан сүлжээг илрүүлжээ. Тус газрын дарга асан Ноппарат Бенжаваттананон нь АНУ руу оргон зайлсан бөгөөд түүнийг баривчилж, Тайландад шилжүүлэн өгчээ.

ШАШНЫ САНХҮҮГИЙН ХЯНАЛТГҮЙ БАЙДАЛ БА "МАФИЖСАН ЛАМ НАР"

The Guardian болон бүс нутгийн шинжээчдийн дүгнэлтээр, Тайландын сүм хийдүүдэд санхүүгийн ил тод байдал огт байдаггүй нь гэмт хэрэг гарах гол хөрс болдог.

Тайландад 44 мянга гаруй албан ёсны бүртгэлтэй сүм хийд, 300 мянга орчим лам хувраг байдаг. Буддын шашны уламжлалт "Буян хураах" (Merit-making) зан үйлийн дагуу иргэд, бизнесменүүд, улс төрчид сүм хийдэд асар их хэмжээний бэлэн мөнгөний хандив өгдөг. Гэвч эдгээр хандив нь санхүүгийн тайлагнал, аудитын системээс гадуур, ихэвчлэн сүмийн ахлах лам эсвэл хамба ламын хувийн үзэмжээр захиран зарцуулагддаг байна. Хууль эрх зүйн энэхүү бүрхэг орчин нь сүм хийдүүдийг хяналтгүй хөрөнгөжих, цаашлаад хууль бус мөнгө угаах, мафийн бүтэц рүү шилжихэд хүргэснийг олон улсын хэвлэлүүд "Мафи лам нар" (Mafia monks) хэмээн тодорхойлж байна.

СИСТЕМИЙН ХЯМРАЛ БА УЛС ТӨРИЙН НӨЛӨӨЛӨЛ

Олон улсын шинжээчдийн үзэж байгаагаар, Тайландын хамба лам нарын хэрэг нь зөвхөн шашны хүрээний асуудал биш юм. Энэ нь тус улсын улс төр, цэрэг арми, элитүүдийн ивээл хамгаалал буюу патронаж сүлжээтэй салшгүй холбоотой.

Алдартай хамба лам нарын бүтээсэн сахиус, шүтээнийг Тайландын өндөр албан тушаалын улс төрчид, тэр дундаа Шадар сайд, Ерөнхий сайд нар зүүж, тэдний сүмд зочилдог. Энэхүү улс төрийн нөлөө нь лам нарыг хууль хяналтынхны шалгалтаас хамгаалах "бамбай" болдог байсан аж.

Сангха буюу Буддын шашны дээд зөвлөл нь маш консерватив бүтэцтэй. Доод тушаалын лам нар ахлах хамба нарынхаа хууль бус үйлдлийг мэдээллэвэл өөрсдөө шийтгүүлэх, хөөгдөх өндөр эрсдэлтэй тул шүгэл үлээгчийг хамгаалах эрх зүйн орчин байдаггүй.

Иргэдийн дунд "Буддын сургаалд бус, шашныг бизнес болгосон хүмүүст хууртаж байна" гэх урам хугаралт газар авч, сүм хийдэд өгөх хандив эрс буурсан байна.

ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХАРИУ АРГА ХЭМЖЭЭ БА ШИНЭЧЛЭЛИЙН ШААРДЛАГА

Олон нийтийн хүчтэй шүүмжлэл, эсэргүүцлийн дунд Тайландын Засгийн газар болон хууль сахиулах байгууллагууд сүм хийдүүдийн санхүүд хатуу хяналт тавих чиглэл өгч эхэлсэн. Үүнд, сүм хийдүүдийн хандивын дансыг нээлттэй болгох, бэлэн мөнгөний гүйлгээг хязгаарлаж, татварын болон аудитын байгууллагад тайлагнадаг болгох журам боловсруулж байна. Төв мөрдөн байцаах товчооноос зөвхөн 2025-2026 онуудад 200 гаруй сүм хийдэд нэгдсэн шалгалт хийж, санхүүгийн луйвар хийсэн 180 гаруй хүнийг, үүний дотор олон тооны нөлөө бүхий хамба лам нарыг баривчлан, хөрөнгийг нь улсын орлого болгожээ.

Гэвч шинжээчдийн үзэж байгаагаар, хэрэв шашны институцийг улс төрийн элитүүдийн нөлөөллөөс бүрэн ангид болгож, хараат бус хөндлөнгийн хяналтын тогтолцоог хуульчлахгүй бол энэхүү ажиллагаа нь гүн гүнзгий шинэчлэл болж чадахгүй бөгөөд хэсэг хугацааны дараа дахин давтагдах эрсдэлтэй хэвээр байна.

Тайландын хамба ламын хэргүүд нь шашны нэр хүнд, иргэдийн сүсэг бишрэлийг ашиглан хувийн ашиг хонжоо хайгчдад хуулийн хариуцлага хүлээлгэж болохыг харуулсан эерэг алхам боловч, нөгөө талаас олон зуун жилийн уламжлалт шашны бүтцийн шинэчлэгдэх цаг болсныг илтгэсэн дохио юм. Дэлхийн томоохон хэвлэлүүдийн дүгнэж буйгаар, Тайландын буддизм оршин тогтнож, ард түмнийхээ итгэлийг эргүүлэн олж авах эсэх нь зөвхөн лам нарыг баривчлах бус, сүм хийдийн санхүүг бүрэн ил тод, шилэн болгох зоримог шинэчлэлээс шууд хамаарна.