Ойрхи дорнодын мөргөлдөөн хөрөнгийн зах зээлийг хямралд хүргэв!

АНУ болон Израйл улс нь Ираны эсрэг цэргийн ажиллагаа явуулж эхэлснээр Ойрхи Дорнод даяар бүс нутгийн хэмжээний томоохон дайн дэгдэх бодит аюул нүүрлээд байна. Энэхүү геополитикийн хурцадмал байдал нь дэлхийн эрчим хүчний хангамжид шууд заналхийлж, түүхий эдийн болон санхүүгийн зах зээлийг гүнзгий хямралд орууллаа. Газрын тосны үнэ богино хугацаанд 20 гаруй хувиар огцом өсөж, 100 ам.долларын босгыг давсан бол дэлхийн томоохон хөрөнгийн биржүүд улаан өнгөөр "будагдаж", хөрөнгө оруулагчдын дунд түгшүүр дээд цэгтээ хүрч байна.

ГАЗРЫН ТОСНЫ ҮНИЙН ОГЦОМ ӨСӨЛТ БА ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХЭЛБЭЛЗЭЛ

АНУ болон Израйл улс Ираны эсрэг цэргийн цохилт өгч эхэлсэн тухай мэдээлэл цацагдсаны дараа газрын тосны үнэ дэлхийн зах зээл дээр "галзуурч" эхлэв. Олон улсын жишиг болох Брент (Brent) төрлийн түүхий тосны үнэ Ням гарагийн арилжаагаар 30 гаруй хувиар өсөж, нэг баррель нь 119 ам.долларт хүрсэн нь сүүлийн жилүүдэд гараагүй өндөр өсөлт боллоо. Хэдийгээр Даваа гарагийн өглөө "Долоогийн бүлэг" (G-7) болон Олон улсын эрчим хүчний агентлаг (IEA) хамтран стратегийн нөөцөө зах зээлд гаргах тухай мэдээлэл гарсны дараа үнэ бага зэрэг буурч, 110 ам.доллар орчимд тогтворжсон ч шинжээчид үүнийг "түр зуурын амсхийлт" гэж үзэж байна.

Газрын тосны үнэ ийнхүү 100 ам.доллараас дээш гарсан нь 2022 онд Орос, Украины дайн эхэлснээс хойш анх удаа тохиолдож буй явдал юм. Хэрэв мөргөлдөөн сунжирвал эрчим хүчний нийлүүлэлт бүрмөсөн тасалдаж, дэлхийн эдийн засагт "стагфляци" буюу үнийн өсөлт ба эдийн засгийн зогсонги байдал зэрэгцэн ирэх эрсдэл нүүрлээд байна.

ЦАГААН ОРДОН БА ДОНАЛЬД ТРАМПЫН БАЙР СУУРЬ

АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп 2024 оны сонгуулийн сурталчилгааны үеэр инфляци болон амьжиргааны өртгийг бууруулах амлалт өгч байсан ч өнөөгийн нөхцөл байдлыг тэс өөр өнцгөөс тайлбарлаж байна. Тэрээр өөрийн "Truth Social" сүлжээндээ: "Ираны цөмийн заналхийллийг устгаж дууссаны дараа газрын тосны үнэ маш хурдан буурна. Энэхүү түр зуурын үнийн өсөлт бол АНУ болон дэлхий дахины аюулгүй байдал, энх тайвны төлөө төлж буй өчүүхэн төлөөс юм. Зөвхөн тэнэгүүд л үүнээс өөрөөр бодно!" хэмээн мэдэгдэв.

Түүнчлэн АНУ-ын Эрчим хүчний сайд Крис Райт "Face the Nation" нэвтрүүлэгт оролцохдоо шатахуун түгээх станцууд дээрх үнийн өсөлтийг "түр зуурын үзэгдэл" гэж тодорхойлсон. Гэвч бодит байдал дээр 2-р сарын 28-нд АНУ-Израйл Иранд хамтарсан цохилт өгснөөс хойш түүхий тосны үнэ хэдийнэ 50 хувиар өсөөд байгаа нь эдийн засагчдын санааг зовоож байна.

ОРМУЗЫН ХООЛОЙН ГАЦАА БА НИЙЛҮҮЛЭЛТИЙН ХЯМРАЛ

Мөргөлдөөний хамгийн аюултай хэсэг нь дэлхийн эрчим хүчний "артерийн судас" гэгддэг Ормузын хоолой дээр өрнөж байна. Иран улс хариу арга хэмжээ авч тус хоолойгоор дамжих хөлөг онгоцны хөдөлгөөнийг зогсоосноор дэлхийн нийт газрын тосны нийлүүлэлтийн тавны нэг нь аюулд орлоо.

Энэхүү түгжрэлийн улмаас ОПЕК-ийн томоохон үйлдвэрлэгчид болох Ирак, Арабын Нэгдсэн Эмират, Кувейт улсууд олборлолтоо албадан бууруулахад хүрчээ. Учир нь тээвэрлэх боломжгүй болсон газрын тосны нөөц агуулахуудад дүүрч, шинээр олборлох зай үлдээгүй байна. Үүнээс гадна Ираны талаас Катар, Саудын Араб, Кувейт зэрэг хөрш орнуудын эрчим хүчний байгууламжууд руу халдлага үйлдсэн гэх мэдээлэл дэлхийн нийтийн түгшүүрийг улам нэмэгдүүлэв.

Израйл улс Бямба гарагт Ираны газрын тосны дэд бүтцэд анх удаа агаараас цохилт өгсөн. Тегеран болон Альборз мужид байрлах газрын тосны дөрвөн агуулах, бүтээгдэхүүн дамжуулах төв устгагдсан нь Ираны экспортын чадавхийг сулруулах зорилготой байв. Хариуд нь Ираны Хувьсгалт гварди (IRGC) хэрэв АНУ болон Израйл энэ үйлдлээ үргэлжлүүлбэл бүс нутгийн бүх эрчим хүчний байгууламжуудыг онилж, газрын тосны үнийг 200 ам.долларт хүргэнэ гэж сүрдүүлэв.

ХӨРӨНГИЙН ЗАХ ЗЭЭЛИЙН УНАЛТ

Даваа гарагт Азийн хөрөнгийн зах зээлүүд арилжаа нээгдэнгүүт хүчтэй уналт үзүүллээ. Хөрөнгө оруулагчид эрчим хүчний үнийн өсөлтөөс үүдэлтэй эдийн засгийн уналтаас сэргийлж, эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалтаас зугтаж эхэлсэн байна.

• Япон: "Nikkei 225" индекс арилжааны эхэнд 7 хувиар унаж, өдрийн төгсгөлд 5 гаруй хувийн алдагдалтай хаагдлаа.

• Өмнөд Солонгос: "KOSPI" индекс 8 хувиар доошилж, эцэст нь 6 хувийн уналттай тогтов.

• Хонг Конг: "Hang Seng" индекс 1.35 хувиар буурсан байна.

Европын зах зээл дээр ч нөхцөл байдал ижил байв. Лондоны "FTSE 100" 2 орчим хувиар, Франкфуртын "DAX" 3 хувиар тус тус унаж нээгдлээ. АНУ-ын хөрөнгийн биржийн фьючерс арилжаагаар "S&P 500" индекс 1.7 хувиар, технологийн компаниудын "Nasdaq" индекс 1.9 хувиар доошилсон байна. Хөрөнгө оруулагчид дэлхийн эдийн засагт "шинэ хямрал" ирж байгааг ийнхүү хүлээн зөвшөөрч эхлэв.

ЭДИЙН ЗАСГИЙН ҮР ДАГАВАР БА ШИНЖЭЭЧДИЙН ТААМАГЛАЛ

Олон улсын валютын сан (ОУВС)-гийн тооцооллоор газрын тосны үнэ тогтвортойгоор 10 хувиар өсөх тутамд дэлхийн инфляци 0.4 хувиар нэмэгдэж, эдийн засгийн өсөлт 0.15 хувиар саардаг байна. Одоогийн байдлаар үнэ 50 шахам хувиар өсөөд байгаа нь дэлхийн ДНБ-д асар том цохилт болох нь тодорхой байна.

"JonesTrading" компанийн зах зээлийн стратегич Майк О'Рурк "Аль Жазира" агентлагт өгсөн ярилцлагадаа: "Хэрэв энэ шок богино хугацаанд үргэлжилбэл дэлхийн эдийн засаг сэргэж чадна. Гэвч газрын тосны үнэ хэдэн долоо хоногийн турш ийм түвшинд хадгалагдвал энэ нь дэлхийн эдийн засгийн хувьд даван туулахад бэрх том саад болно. Хөрөнгийн зах зээлүүд Ирантай холбоотой эрсдэлийг одоог хүртэл дутуу үнэлж ирсэн байна" гэв.

Хамгийн түгшүүртэй мэдэгдлийг Катарын Эрчим хүчний сайд Саад аль-Кааби хийлээ. Тэрээр "Financial Times" сонинд өгсөн ярилцлагадаа Ойрхи Дорнодын бүх үйлдвэрлэгчид олборлолтоо зогсоохоос өөр аргагүй байдалд хүрч, газрын тосны үнэ 150 ам.доллар давж магадгүйг анхааруулав. Тэрээр "Бүс нутгийн бүх экспортлогчид 'Давагдашгүй хүчин зүйл' (Force Majeure) зарлахад ойрхон байна. Хэрэв энэ байдал хэдхэн хоног үргэлжилбэл дэлхийн нийлүүлэлт бүрмөсөн тасалдана" гэсэн юм.

ТОДОРХОЙГҮЙ ИРЭЭДҮЙ

Өнөөдөр дэлхий дахин эрчим хүчний болон геополитикийн маш эгзэгтэй үе дээр ирээд байна. Нэг талаас АНУ-ын засаг захиргаа "түр зуурын" хүндрэл хэмээн тайвшруулж байгаа ч, нөгөө талаас Ойрхи Дорнодын бодит нөхцөл байдал дэлхийн эдийн засгийг удаан хугацааны рецессид түлхэж болзошгүйг харуулж байна.

Газрын тос 150-200 ам.долларт хүрэх эсэх нь дипломат хүчин чармайлт болон цэргийн ажиллагааны цар хүрээнээс шууд хамаарах болно. Харин одоогоор дэлхийн зах зээлүүд энэ бүх тодорхойгүй байдлын өмнө өвдөг сөхөрч, иргэдийн амьжиргааны өртөг хяналтаас гарах эрсдэл улам бүр бодитой болж байна. Ираны цөмийн хөтөлбөрийг зогсоох "үнэ цэнэ" нь дэлхийн эдийн засгийн нуралт байх уу гэдэг асуулт олон улсын анхаарлын төвд байна. 

Эх сурвалж: Aljazeera