Газрын тосны хямрал ба Монгол

Өнөөдрийн байдлаар (2026 оны 3-р сар) дэлхийн эрчим хүчний зах зээл сүүлийн хэдэн арван жилд байгаагүй тогтворгүй, эрсдэлтэй нөхцөл байдалд ороод байна. Ойрхи Дорнодод үүссэн зэвсэгт мөргөлдөөн, тэр дундаа Ормузын хоолойн тээвэрлэлт зогссон нь дэлхийн газрын тосны нийлүүлэлтийг "шок"-нд оруулж, үнэ богино хугацаанд огцом өсөх шалтгаан боллоо.

Олон Улсын Эрчим Хүчний Агентлаг (IEA) болон ОПЕК-ийн хамгийн сүүлийн үеийн тайлангуудад дурдсанаар, дэлхийн газрын тосны зах зээл "геополитикийн хавх"-нд ороод байна.

2026 оны 3-р сарын байдлаар Ойрхи Дорнодоос гарах нийлүүлэлт өдөрт 8 сая баррелиар буурсан нь зах зээлийг сандаргаж байна. IEA-аас стратегийн нөөцөөсөө 400 сая баррель тос гаргахаар шийдвэрлэсэн нь үнийг тогтворжуулах оролдлого боловч эрэлт, нийлүүлэлтийн зөрүүг бүрэн нөхөж чадахгүй байна.

Брент (Brent) төрлийн тосны үнэ зарим өдрүүдэд 100 ам.долларын босгыг давж байгаа бөгөөд шинжээчид хэрэв мөргөлдөөн даамжирвал үнэ цаашид 120 ам.доллар хүрэх эрсдэлтэйг анхааруулж байна.

Хэдийгээр 2026 оны эхээр үнэ тогтвортой байна гэж таамаглаж байсан ч гэнэтийн мөргөлдөөн нь дэлхийн эдийн засгийн өсөлтийг сааруулж, "стагфляци" (эдийн засгийн зогсонги байдал ба инфляци зэрэг явагдах) үүсгэх аюулыг бодитой болгов.

Монгол Улс шатахууны хувьд 100% импортоос хамааралтай, тэр дундаа нэг эх үүсвэрээс (ОХУ) хамааралтай байдаг нь энэ хямралыг улам мэдрэмтгий болгож байна.

Шатахууны үнэ өсөх нь тээврийн зардлыг нэмэгдүүлж, улмаар өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүн, тэр дундаа хүнсний бүтээгдэхүүний үнийг хөөрөгдөнө. Монгол Улсын 2026 оны төсөвт инфляцийг нэг оронтой тоонд барихаар төлөвлөсөн ч дэлхийн зах зээл дэх үнийн өсөлт энэ зорилтод том саад болж байна.

Шатахуун импортлоход зарцуулах валютын гадагш урсгал нэмэгдсэнээр төгрөгийн ханшид дарамт ирнэ. Хэдийгээр нүүрс, зэсийн экспорт сайн байгаа ч шатахууны зардлын өсөлт нь валютын нөөцийг "сорох" аюултай.

Дэлхий даяар нийлүүлэлт хомсдох үед томоохон экспортлогчид дотоодын хэрэгцээгээ хангах эсвэл илүү өндөр үнэ санал болгож буй зах зээл рүү борлуулалтаа чиглүүлдэг. Энэ нь манайх шиг жижиг зах зээлд шатахууны тасалдал үүсэх эрсдэлийг дагуулдаг.

Монгол Улс энэхүү "эрчим хүчний шуурга"-ыг хохирол багатай туулахын тулд богино болон урт хугацааны дараах алхмуудыг хэрэгжүүлэх шаардлагатай.

2026 оны 3-р сард манай улсын анхны Газрын тос боловсруулах үйлдвэр ашиглалтад орохоор төлөвлөгдөж буй нь түүхэн боломж юм.

Дотоодын түүхий тосоо боловсруулж, шатахууны хэрэгцээнийхээ тодорхой хувийг хангаж эхлэх нь гадаад зах зээлээс хараат байдлыг бууруулна.

Үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтын санхүүжилт болон техникийн саатлыг шуурхай шийдэж, туршилтын үйлдвэрлэлийг амжилттай эхлүүлэх нь тэргүүний зорилт байх ёстой.

Дэлхийн зах зээл дээрх үнийн огцом хэлбэлзлийн үед дотоодын зах зээлийг хамгаалах цорын ганц бамбай нь нөөц юм. Улсын нөөц болон ААН-үүдийн нөөцийг дор хаяж 45-60 хоногийн хэрэглээг хангах хэмжээнд хүргэх шаардлагатай.

Зөвхөн нэг улсаас хамааралтай байх нь геополитикийн эрсдэлийг дээд цэгт нь хүргэдэг. БНХАУ болон бусад орноос шатахуун импортлох логистик, дэд бүтцийг сайжруулах болон эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх (Диверсификаци) замаар өрсөлдөөнийг бий болгох хэрэгтэй.

Урт хугацаандаа Монгол Улс нүүрсний эрчим хүчний хамаарлаасаа салах ёстой. Ингэхийн тулд УЦС болон цөмийн эрчим хүчний салбарт чиглэсэн алхмуудыг эрчимтэй хийх хэрэгтэй.

Нийтийн тээвэр болон уул уурхайн салбарт цахилгаан болон сэргээгдэх эрчим хүчийг нэвтрүүлэх замаар нефтийн бүтээгдэхүүний хэрэглээг багасгах.

Төрийн болон хувийн хэвшилд эрчим хүчний хэмнэлттэй бодлого баримтлахыг уриалах.

2026 оны дэлхийн газрын тосны хямрал бол Монгол Улсын хувьд "анхааруулга" юм. Бид гадны шоконд хэт эмзэг байгаагаа дахин нэг удаа харж байна. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрээ бүрэн ашиглалтад оруулж, эрчим хүчний бие даасан байдлаа бэхжүүлэх нь ердөө эдийн засгийн асуудал биш, энэ бол Үндэсний аюулгүй байдлын асуудал юм. Хямралыг боломж болгон ашиглаж, эрчим хүчний салбарын шинэчлэлийг зоригтой хийх цаг иржээ.