Зэсийн зах зээлийн өнөөдрийн байдал, ирээдүйн төлөв, Монгол Улсын оролцоо чадамж

Дэлхийн эдийн засаг уламжлалт эрчим хүчнээс ногоон шилжилт болон өндөр технологийн эринд шилжиж буй энэ үед зэс нь стратегийн хамгийн чухал түүхий эдүүдийн нэг болоод байна. Цахилгаан автомашины үйлдвэрлэл, сэргээгдэх эрчим хүчний сүлжээ болон хиймэл зайн оюуны (AI) дата төвүүдийн огцом өсөлт зэсийн эрэлтийг урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүргэлээ. Дэлхийн зэсийн зах зээлийн өнөөгийн нөхцөл байдал, ирээдүйн чиг хандлага болон уг циклд Монгол Улсын гүйцэтгэх үүрэг, боломж чадамжийг нэр хүндтэй олон улсын байгууллагууд (S&P Global, IEA, Wood Mackenzie, Дэлхийн банк гэх мэт) юу гэж нийтлэсэнийг дор хүргэж байна.

Өнөөдөр дэлхийн зэсийн зах зээлд нийлүүлэлтийн хомсдол болон геополитикийн тодорхойгүй байдал зэрэгцсэн өндөр үнийн орчин давамгайлж байна. 2026 оны дунд үеийн байдлаар Лондонгийн металлын бирж (LME) дээр нэг тонн зэсийн бэлэн мөнгөний үнэ дунджаар 12,100-аас 14,167 ам.долларын хооронд хэлбэлзэж, түүхэн дээд цэгтээ ойрхон байна. Үнийн энэхүү өсөлтийн гол шалтгаан нь уламжлалт томоохон уурхайнуудын гарц саатаж, шинээр ашиглалтад орох төслүүд хойшлогдсоноос үүдэлтэй.

Олон улсын хэвлэл болон биржүүдийн мэдээлснээр “Лондонгийн металлын биржээс 2026 онд зэсийн дундаж үнэ тонн нь 12,100 ам.доллар орчим байх бөгөөд энэ нь зах зээлийн бодит хомсдолыг илэрхийлж байна” гэжээ.

Олон улсын Зэс судлалын групп (ICSG) зэрэг зарим байгууллага богино хугацааны зах зээлийн тэнцвэрт байдлыг таамаглаж байгаа ч, хөрөнгө оруулалтын томоохон банкууд болох J.P.Morgan болон Goldman Sachs-ын зүгээс уурхайн түүхий эдийн хомсдол үргэлжилсээр байна гэж дүгнэж буй юм. Нөгөө талаас, АНУ-ын тарифны бодлогын өөрчлөлт болон Ойрхи Дорнод дахь геополитикийн тогтворгүй байдал нь дэлхийн худалдааны урсгалыг хувааж, тээвэрлэлт болон хүчлийн зардлыг нэмэгдүүлэхэд хүргэж байна.

Урт хугацааны хувьд зэсийн зах зээл "Бүтцийн алдагдал" (Structural Deficit)-ын шинэ шатанд шилжих төлөвтэй байна. BMI болон S&P Global байгууллагын тооцооллоор 2027 оноос эхлэн дэлхийн зэсийн баланс алдагдалтай гарч, 2035 он гэхэд жил бүрийн нийлүүлэлтийн дутагдал 1.5 сая тоннд хүрэхээр байна.

Эрэлтийн талбарт дараах хоёр гол хүчин зүйл бүтцийн өөрчлөлтийг хийж байна. Үүнд:

• Ногоон эрчим хүчний шилжилт: Олон улсын Эрчим хүчний агентлагийн (IEA) мэдээлснээр 2050 онд цэвэр тэг утаатай болох зорилтын хүрээнд дэлхийн зэсийн жилийн эрэлт одоогийнхоос хоёр дахин өсч, 50 сая тоннд хүрэх шаардлагатай. Жишээ нь, нэг цахилгаан автомашинд (EV) дунджаар 53-83 кг зэс шаардагддаг нь уламжлалт автомашинаас даруй 2-4 дахин өндөр үзүүлэлт юм.

• Хиймэл оюун (AI) ба Дата төвүүд: AI-ийн сургалт болон дата төвүүдийн дэд бүтэц нь зэсийн хэрэглээний цоо шинэ урсгалыг бий болголоо. 1 гигаватт (GW) чадалтай AI дата төвийн үйлдвэрлэлд 50,000 тонн зэс шаардлагатай байдаг. IEA-ийн тооцоолсноор дэлхийн дата төвүүдийн цахилгаан хэрэглээ 2030 он гэхэд 945 ТВт.ц болж хоёр дахин өсөх тул эрчим хүчний дэд бүтцэд орох зэсийн эрэлт үлэмж хэмжээгээр нэмэгдэнэ.

Энэхүү эрэлтийн тэсрэлтийг хангах шинэ уурхайнуудыг нээж, ашиглалтад оруулахад 7-оос 15 жилийн хугацаа шаардагддаг тул UBS, Jefferies зэрэг байгууллага зэсийн үнийг ирэх жилүүдэд тонн нь 15,500-аас 17,600 ам.долларт хүрч магадгүй гэж таамаглаж байна.

Дэлхийн зах зээлийн энэхүү мега-циклд Монгол Улс стратегийн гол тоглогчдын нэг болон тодорч байна.

Монгол Улсын зэсийн өнөөгийн чадамж нь дэлхийд дээгүүрт эрэмбэлэгдэх Оюутолгой болон Эрдэнэтийн ордуудад суурилдаг. Ялангуяа Оюутолгойн гүний уурхайн олборлолт тогтвортой нэмэгдэж байгаа бөгөөд 2026 оны эхний улиралд төлөвлөгөөгөө 10 гаруй хувиар давуулан биелүүлжээ. Уг төсөл 2028 он гэхэд жилд 500,000 тонн зэс үйлдвэрлэх зорилтдоо хүрснээр дэлхийн хамгийн дөрвөн том зэсийн уурхайн нэг болох юм. Үүний зэрэгцээ Xanadu Mines-ийн Хармагтайн зэс-алтны төсөл зэрэг шинэ хайгуулууд олон улсын хөрөнгө оруулалтыг татсаар байгаа билээ.

Монгол Улсын Засгийн газар зөвхөн түүхий баяжмал экспортлогч байхаас татгалзаж, "Нэмүү өртөг шингээх" аж үйлдвэржилтийн стратегийг эрчимтэй хэрэгжүүлж байна.

Одоо баригдаж буй Ханбогд зэсийн баяжмал хайлуулах 1 тэрбум ам.долларын өртөгтэй уг үйлдвэр ашиглалтад орсноор жил бүр 1 сая тонн зэсийн баяжмалыг дотооддоо боловсруулж, цэвэр зэсийн катод гарган авах боломж бүрдэнэ. Энэ нь түүхий эдийн хамаарлыг бууруулж, ашгийн маржиныг эрс өсгөнө.

Роялтийн шинэчлэлээр компаниуд бүтээгдэхүүнийхээ 25-аас доошгүй хувийг Монголын хөрөнгийн биржээр дамжуулан борлуулсан тохиолдолд олон улсын хатуу жишгээс чөлөөлж, зах зээлийн уян хатан үнээр татвар тогтоох замаар хөрөнгө оруулагчдыг дэмжих орчныг бүрдүүлсэн. Эрх зүйн энэ мэт шинэчлэл нь зэс тэргүүтэй 11 чухал ашигт малтмалыг стратегийн тэргүүлэх чиглэл болгон зарлаж, хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг хурдасгаж байна.

Монгол Улсад асар их боломж байгаа хэдий ч Natural Resource Governance Institute (NRGI) зэрэг байгууллагын тэмдэглэснээр дараах эрсдэлийг удирдах шаардлагатай байгаа юм. Үүнд:

• Ложистик ба газар зүйн хамаарал: Одоогоор зэсийн баяжмалын бараг бүх экспортыг ганц зах зээл болох БНХАУ руу гаргаж байна. Тээвэрлэлтийн дэд бүтцийг төрөлжүүлэх, хилийн боомтуудын нэвтрүүлэх чадварыг сайжруулах нь чухал юм.

• Урт хугацааны тогтвортой байдал: Дэлхийн түүхий эдийн үнийн супер циклийг Монгол Улс зөвхөн төсвийн богино хугацааны орлого нөхөх хэрэгсэл биш, харин баялгийн санг арвижуулах, эдийн засгаа солонгоруулах урт хугацааны суурь болгож ашиглах шаардлагатай.

Дэлхийн зэсийн зах зээл бол Ногоон шилжилт болон AI технологийн хөгжлийг тэтгэгч гол хөдөлгүүр бөгөөд ирэх 10 жилд бүтцийн хомсдол үргэлжлэх нь тодорхой байна. Монгол Улс Оюутолгойн гүний уурхайн өсөлт, шинэ хайгуулын боломжууд болон Ханбогдын хайлуулах үйлдвэрийн төслөөрөө энэхүү дэлхийн нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээнд зайлшгүй байх ёстой стратегийн түнш болон байршиж чадлаа. Төрөөс хэрэгжүүлж буй хууль эрх зүйн уян хатан шинэчлэл, нэмүү өртөг шингээх бодлого нь тус улсыг ирэх жилүүдэд уул уурхайн томоохон “хаб” болоход чиглүүлж байна