Киргизстаны эдийн засгийн "бүүм"

2022 онд Орос улс Украин руу бүрэн хэмжээний түрэмгийлэл үйлдсэний дараа барууны орнууд хатуу хориг арга хэмжээ авч, олон улсын томоохон корпорациуд Оросын зах зээлийг орхин гарсан билээ. Үүний улмаас Оросын эдийн засаг дэлхий дахинаас тусгаарлагдмал байдалд орсон хэдий ч Төв Азийн жижигхэн Киргизстан улс нь Хятад болон барууны орнуудын бараа бүтээгдэхүүнийг Орос руу нэвтрүүлэх худалдааны гол зангилаа коридор болон хувирлаа. Автомашин, электроник гэх мэт энгийн хэрэглээний бүтээгдэхүүнээс гадна иргэний болон цэргийн зориулалтаар зэрэг ашиглаж болох өндөр технологийн эмзэг тоног төхөөрөмжүүд, мөн тэдгээрийн төлбөр тооцооны урсгал цөм энэхүү Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан Бүгд Найрамдах Улсаар дамжин өнгөрч байна.

Киргизстаны нийслэл Бишкек хот дахь валют арилжааны самбар. Тус хотод сүүлийн жилүүдэд дэд бүтэц хурдацтай хөгжиж байна.

Үүний үр дүнд Киргизстан улсын Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) өнгөрсөн онд 11%-иар огцом өсч, бүс нутагтаа урьд өмнө үзэгдээгүй эдийн засгийн тэсрэлтийг үзүүлэв. Азийн Хөгжлийн банкны тооцоолсноор, тус улсын сүүлийн дөрвөн жилийн эдийн засгийн өсөлтийн 30-аас 40 хүртэлх хувийг зөвхөн энэхүү "дахин экспортлох" (re-export) худалдаа дангаараа бүрдүүлжээ. Киргизстанаас Орос руу гарч буй бараа бүтээгдэхүүнд уламжлалт гаалийн татвар ногддоггүй бөгөөд үүний шалтгаан нь хоёр улс хоёулаа Евразийн эдийн засгийн холбооны (гаалийн холбоо) гишүүн оронд харьяалагддагт оршино. Үүнээс гадна тус улсын экспортын гол бүтээгдэхүүн болох алтны үнэ дэлхийн зах зээл дээр огцом өссөн нь эдийн засгийг тэтгэх чухал хөшүүрэг болсон юм. Мөн криптовалютын олборлолт, санхүүгийн салбарын идэвхжил, барилга байгууламжид зориулсан улсын төсвийн асар их хөрөнгө оруулалт зэрэг нь энэхүү өсөлтийг улам бүр хурдасгаж байна.

Бишкек хотод баригдаж буй “Рояал Тауэр” (Royal Tower) цамхагаас гадагшаа харан зогсож буй барилгачин. Тус улсын баялгийн дийлэнх хэсэг нь үл хөдлөх хөрөнгийн салбар руу цутгаж байна.

Өнөөдөр тус улсын нийслэл Бишкек хотыг бүхэлд нь эдийн засгийн үсрэнгүй хөгжлийн цэг буюу "бүүм-таун" (boomtown) гэж тодорхойлж болохоор байна. Хотын хаа сайгүй өрөмдлөгийн дуу хадаж, тэнгэр баганадсан олон тооны барилгын кранууд үзэгдэх болжээ. Нийслэл хот төдийгүй улс орон даяар авто замуудыг шинэчлэн засаж, нисэх онгоцны буудлуудыг шинээр барьж байгуулан, стадион, засгийн газрын ордон зэрэг дэд бүтцийн мега төслүүд ар араасаа сүндэрлэж байна.

Урьд өмнө нь өөрсдөө гадаад улс орнуудыг зорин хар бор ажил хийж, ар гэр рүүгээ мөнгөн гуйвуулга илгээдэг байсан киргизчүүдийн хувьд эх оронд нь Өмнөд Азийн орнуудаас ирсэн цагаач ажилчид барилгын талбай дээр ажиллаж байгаа дүр зураг гайхшралыг төрүүлж байгаа юм. Худалдааны асар их урсгалыг зохицуулах зорилгоор Бишкек хотын захад ложистикийн аварга том төв байгуулж буй Киргизийн бизнес эрхлэгч Чингиз Алканов хэлэхдээ "Эдийн засаг маань үнэхээр өсөж байгаа нь мэдрэгдэж байна. Энэ бол яг л аварга том далайн давалгаа шиг бөгөөд чи зүгээр л энэ давалгаан дээр гулгахыг хүснэ" хэмээн сэтгэгдлээ хуваалцжээ.

Киргизстаны нийслэл Бишкек хотод харуулын ээлж солигдох ёслол болж байна. Тус улс нь ОХУ-тай гаалийн гэрээтэй бөгөөд энэ нь хоёр улсын хооронд чөлөөтэй худалдаа хийх боломжийг олгодог.

Эдийн засгийн энэхүү таатай нөхцөл байдал нь Киргизстан улсын Ерөнхийлөгч Садыр Жапаровын нэр хүндийг ард түмний дунд эрс өсгөсөн байна. Жапаров нэг талаас хараат бус хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд болон иргэний нийгмийн байгууллагуудад үзүүлэх шахалтыг чангатгаж байгаа ч, нөгөө талаас татвар, гаалийн хураамж бүрдүүлэлтийн системд технoкрат шинэчлэлүүдийг амжилттай хэрэгжүүлсэн нь улс орныхоо эдийн засгийн давуу талыг бүрэн ашиглах боломжийг олгосон юм.

Ерөнхийлөгч Жапаровын энэ онд мэдэгдсэнээр, 2020 оноос хойш тус улсын татварын орлого дөрөв дахин, гаалийн хураамж 6 дахин өсчээ. Улмаар төрөөс хийж буй хөрөнгө оруулалтын хэмжээ 2021 оны түвшнээс даруй 16 дахин нэмэгдсэн байна. Бишкек хотын чинээлэг худалдан авагчид "Монте Карло", "Бруклин" гэх мэт тансаг зэрэглэлийн шинэ орон сууцны цогцолборууд руу мөнгөө цутгаж эхлэв. Түүнчлэн Төрийн ипотекийн компаниас төрийн албан хаагчдад зориулан маш хөнгөлөлттэй нөхцөлтэй орон сууцны зээлийг арван мянгаар тоологдох иргэдэд олгоод байна. Энэхүү эдийн засгийн нижигнэсэн өсөлт нь цаашид хэзээ нэгэн цагт энэ бүхэн зогсох вий гэсэн айдсыг бүрэн дарж байна.

Энэ хавар Киргизстаны Ерөнхий сайд Адилбек Касымалиев 2024 онд Бишкекийн уулсын бэлд ашиглалтад орсон, саарал өнгийн шилэн фасад бүхий Засгийн газрын шинэ ордоныхоо ("Цагаан ордон") тагтан дээр гарч зогсов. Түүний эргэн тойронд Татварын алба, Прокурорын газар зэрэг төрийн байгууллагуудын шинэ барилгууд сүндэрлэж, замын эсрэг талд бусад яамдын барилгын ажил үргэлжилж байна.

Бишкек хотын автомашины зах дээрх тээврийн хэрэгслүүд нь сүүлийн жилүүдэд Киргизстанд автомашины импорт, экспортын худалдааны гол салбарын эрчимтэй өсөлтыг илэрхийлж байна.

"Яг одоогийн байдлаар манай улсад байгаа цорын ганц зам бол өсөлт юм" гэж Касымалиев өгсөн ярилцлагадаа дурджээ. Тэрбээр цааш нь хэлэхдээ "Бид ирэх арван жилийн турш тасралтгүй өсөх төлөвлөгөөтэй байна" хэмээн тэмдэглэв. Түүний үзэж байгаагаар, Киргизстаны эдийн засгийн хурдацтай өсөлтийг зөвхөн "дахин экспорт" хөдөлгөж байгаа юм биш, харин дотоодын үйлдвэрлэлийн бүтээмж нэмэгдсэн явдал болон засгийн газраас татварыг үр дүнтэй хурааж чадаж байгаатай шууд холбоотой аж. Өнөөдөр Киргизстан улс жилд дунджаар 900 орчим миль (1440 гаруй км) авто зам шинээр тавьж, Хятад болон Узбекистан улстай холбогдох төмөр замын мега төслийг хэрэгжүүлж байна. Мөн улс даяар 11 нисэх онгоцны буудлыг шинэчлэн засварлаж, олон зуун сургууль, цэцэрлэгийг дахин барьж байгуулж байгааг Ерөнхий сайд онцоллоо.

Энэхүү гайхалтай эдийн засгийн хөгжил нь үүрд мөнх үргэлжлэхгүй гэдгийг ухамсарлах зарим салбарынхан байна. "Royal Tower" барилгын төслийн удирдагч, бизнес эрхлэгч Акжигитов хэлэхдээ "Энэ бүхэн ийм байдлаар үүрд үргэлжлэхгүй. Үнэ тасралтгүй өссөний улмаас орон сууцны борлуулалт аль хэдийн саарч эхлээд байна. Бид яг одоо уулын хамгийн оргил дээр нь гарчихсан зогсож байна" хэмээн анхааруулжээ.

Хэдийгээр ДНБ-ий хэмжээ дэлхийд гайхагдах хувиар өсөж байгаа ч, Киргизстаны энгийн өрхүүд инфляцийн хоёр оронтой тоотой дарамттай нүүр тулж байна. Бараа бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт иргэдийн амьжиргаанд сөргөөр нөлөөлж, хүн амын 24 орчим хувь нь ядуурлын шугамаас доогуур амьдарсан хэвээр байгаа юм. Барууны орнуудын зүгээс Орост тусалж буй Киргизстан зэрэг орнуудад хоёрдогч хориг арга хэмжээ авахаа удаа дараа сануулж байгаа нь тус улсын эдийн засгийн ирээдүйд хамгийн том геополитикийн эрсдэлийг дагуулсаар байна.