Хомо сапиенсийн холион бантан

Хүн төрөлхтөн олон мянган жилийн турш байгаль эхийн удаан, санамсаргүй мэт харагддаг хувьслын жамаар урагшилж ирсэн. Илүү тэсвэртэй нь амьд үлдэж, илүү зохицсон нь үр удмаа үлдээдэг тэр л хууль өнөөг хүртэл өөрчлөгдөөгүй. Харин XXI зуунд нэг л өдөр энэ дүр зураг үндсээрээ өөрчлөгдөж эхэллээ. Шинжлэх ухаан, тэр дундаа генийн инженерчлэл бидэнд урьд өмнө хэзээ ч байгаагүй асуултыг тавьж байна: “Бид хувьслын хүлээн авагч хэвээр үлдэх үү, эсвэл жолооч нь болох уу?”

CRISPR/Cas9 зэрэг технологиуд гарч ирснээр ДНХ гэдэг амьдралын кодыг унших төдийгүй засах, дахин бичих боломж бодит байдал болж хувирлаа. Энэ бол зөвхөн лабораторийн түвшний нээлт биш, харин хүн өөрийнхөө биологийн ирээдүйд гар хүрч эхэлсэн анхны алхам юм. Өндөр байхыг хүсвэл хоёр метрийн “сонголт”, илүү ухаалаг байхыг хүсвэл IQ-г нэмэгдүүлэх генетикийн хувилбар захиалж болдог ертөнцийг төсөөлөөд үз. Энэ нь шинжлэх ухааны уран зөгнөл шиг сонсогдож магадгүй ч зарим орны эрдэмтэд аль хэдийн өөр зүйлийн генийг ашиглан бие махбодын чадварыг сайжруулах боломжийг туршиж эхэлсэн нь үнэн.

Гэхдээ ийм ертөнцөд биднийг юу хүлээж байгаа бол? Хэрэв бүх хүн 200 IQ-тай бол “дундаж” ухаан гэж ойлголт оршин тогтнох уу? Хэрэв хүн бүр үзэсгэлэнтэй бол гоо сайхны стандарт гэж үлдэх үү, эсвэл тэр стандарт өөрөө утгаа алдах уу? Нийгэм гэдэг ойлголт ялгаан дээр тогтдог бол ялгаа арилсан ертөнцөд бид өөрсдийгөө хэрхэн тодорхойлох вэ гэсэн асуулт зайлшгүй гарч ирнэ.

Мэдээж генийн инженерчлэлийн гэрэл гэгээтэй талуудыг үгүйсгэх аргагүй. Удамшлын олон өвчнийг төрөхөөс нь өмнө засах, хорт хавдар, зүрх судасны генетик шалтгаант эмгэгүүдийг эрт үед нь зогсоох боломж нээгдэж байна. Нас ахих тусам хуримтлагддаг генийн гэмтлийг засаж чадвал хөгшрөлт гэдэг ойлголт өөрөө өөрчлөгдөж мэднэ. Хэрэв хүмүүс хөгшрөхөө больбол амьдралын утга учир, хөдөлмөр, гэр бүл, бүр үхэлд хандах хандлага хүртэл өөр болно. Үхэл ховордвол амьдралын үнэ цэнэ нэмэгдэх үү, эсвэл эсрэгээрээ бүдгэрэх үү?

Гэхдээ аливаа асар их боломж дагуулаад асар их эрсдэлийг авчирдаг. Хэрэв генийн инженерчлэл “дээд зэрэглэлийн хүмүүсийг” бий болговол нийгэмд шинэ хэлбэрийн ялгаварлал үүснэ. Өнөөдрийн эдийн засгийн тэгш бус байдал маргааш биологийн тэгш бус байдал болж хувирах аюултай. Баян нь өөрийгөө генетикийн хувьд сайжруулж, ядуу нь байгалийнх хэвээр үлдвэл “төрснөөсөө ялгаатай анги давхарга” бий болох магадлалтай. Үүн дээр нэмээд нэг л алдаа гарвал өвчин эмчлэх биш, огт шинэ өвчнийг үүсгэх эрсдэл бодитоор оршсоор байна.

Түүнчлэн зарим салбар утгаа алдахыг ч үгүйсгэхгүй. Спортыг төсөөлөөд үз. 100 метрийн уралдаанд тамирчид нүд ирмэхийн зуур барианд орж, Олимпын аваргууд “Би хамгийн сүүлийн үеийн генийн хувилбараар бүтээгдсэн учраас хурдан байх нь зүйн хэрэг” хэмээн тайлбар өгч зогсох дүр зураг тийм ч холын ирээдүй биш байж мэднэ. Тэгвэл бид хэнийг бахархах вэ — хүний хөдөлмөр, хичээл зүтгэлийг үү, эсвэл лабораторийн төгс шийдлийг үү?

Эцэст нь хэлэхэд, генийн инженерчлэл бол зүгээр нэг технологи биш, харин хүн төрөлхтний өөрийгөө хэрхэн ойлгож, хаашаа явах вэ гэдгийг шийдэх толь юм. Бид өвчингүй, урт настай, илүү чадвартай ертөнцийг бүтээж чадна. Гэхдээ тэр ертөнц шударга, хүнлэг, утга учиртай хэвээр үлдэх эсэх нь шинжлэх ухаанаас илүү бидний ёс зүй, хариуцлагаас хамаарна. Хувьслын жолоог атгасан мөчөөс эхлэн “Бид чадна” гэдгээс илүү “Бид тэгэх ёстой юу?” гэсэн асуулт хамгийн чухал болж байна.