Хархнууд хотыг эзэлдэггүй, хот өөрөө тэдэнд эзлэгддэг

Харх гэдэг амьтан хүний нүдэнд хэзээ ч таатай харагдаж байгаагүй. Бохирын хоолой, хогийн цэг, харанхуй хонгил, нурж муудсан барилгад тэдний амьдрал өрнөнө. Хүн төрөлхтөн хот суурин байгуулж, соёл иргэншлээ хөгжүүлж, тэнгэр баганадсан барилгууд босгосон ч хархнуудыг өөрөөсөө салгаж чадсангүй. Харин ч хот томрох тусам тэдний амьдрах орон зай өргөжиж, хүн ам олшрох тусам хоол хүнсний эх үүсвэр нь нэмэгдэж, бидний бүтээсэн тав тухтай амьдралын доор өөр нэгэн ертөнц улам бүр цэцэглэсээр иржээ. Хархнууд хотыг эзлэхээр ирдэггүй. Тэд ердөө л хотын өөрийнх нь бий болгосон нөхцөлийг ашигладаг. Магадгүй энэ бол өнөөгийн нийгмийг тайлбарлах хамгийн энгийн атлаа хамгийн эвгүй зүйрлэлүүдийн нэг байх.

Бид хархыг хараад жигшинэ. Гэвч түүнийг тэжээж буй хогийг хэн гаргаснаа төдийлөн боддоггүй. Бохирын хоолойгоор гүйж буй амьтныг буруутгах амархан ч тэр хоолойг цэвэрлэх үүргээ биелүүлээгүй хүмүүс, түүний засварт зориулагдсан хөрөнгийг үр ашиггүй зарцуулсан байгууллагууд, хог хаягдлаа ил задгай орхисон иргэдийн тухай ярихад асуудал төвөгтэй болж эхэлдэг. Харх бол бохир орчныг бий болгогч цорын ганц шалтгаан биш, харин түүнийг ашиглан амьдарч буй амьтан. Нийгмийн олон асуудал ч үүнтэй төстэй. Бид үр дагаврыг үзэн яддаг хэрнээ түүнийг төрүүлсэн нөхцөлтэй эвлэрч амьдардаг.

Хотын гудамжинд харх үзэгдвэл хүмүүс тэр дороо устгахыг шаардана. Харин төрийн байгууллагад авлига илэрвэл хэсэг шуугиад мартана. Нэгэн албан тушаалтан төсвийн хөрөнгийг зориулалтын бусаар зарцуулсан тухай мэдээлэл гарвал олон нийт бухимдана, гэвч удалгүй дараагийн дуулиан өмнөхийг нь дарж, буруутай этгээд хариуцлага хүлээсэн эсэх нь ч тодорхойгүй үлдэнэ. Ингээд бид нэг асуудлыг шийдэж амжаагүй байхад нөгөө асуудал гарч ирдэг, харин тэдгээрийг бий болгож буй тогтолцоо бараг өөрчлөгддөггүй. Бохирын хоолойн нэг нүхийг бөглөөд бусад нүхийг нь онгорхой үлдээсэнтэй адил энэ байдал нийгмийг дотроос нь доройтуулж байна.

Харх, хүн хоёрын дунд нэг ялгаа бий. Харх бол байгалийн хуулиар амьдардаг амьтан. Түүнд ёс суртахууны сонголт, нийгмийн өмнө хүлээх үүрэг, шударга ёсны тухай ухамсар байхгүй. Харин хүн өөрийн үйлдлийн үр дагаврыг ойлгож, бусдын эрх ашгийг хүндэтгэх чадвартай атлаа заримдаа түүнийгээ ашигладаггүй. Тиймээс нийгмийн шударга бус байдлыг хархны төрөлхийн зан чанартай адилтгах нь амьтанд ч шударга бус байж мэднэ. Харх амьд үлдэхийн төлөө идэш хайдаг бол хүн заримдаа амьдрахад нь хангалттай бүх зүйл байсаар атал бусдын хүртэх ёстой боломжийг өөртөө хулгайлдаг.

Нийгэмд хамгийн аюултай хүмүүс заавал хамгийн чанга дуугардаг, хамгийн бүдүүлэг авирладаг хүмүүс байдаггүй. Зарим нь тун боловсон ярьж, сайхан хувцаслаж, нийтийн эрх ашгийн тухай уран үг хэлж, шударга ёсны төлөө тэмцэгч мэт харагддаг. Тэдний асуудал гадаад төрх, боловсрол, албан тушаалд биш, харин хэлсэн үг, хийсэн үйлдлийнх нь хооронд орших зөрүүнд байдаг. Бусдад хэмнэлт шаарддаг хэрнээ өөрөө үрэлгэн амьдардаг, ил тод байдлыг сурталчилдаг хэрнээ өөрийн шийдвэрийг нуудаг, хуулийг дээдлэхийг уриалдаг атлаа өөртөө онцгой эрх эдлэхийг хүсдэг хүн нийгмийн итгэлийг бага багаар мэрдэг. Ийм үйлдэл нэг удаа гарахад жижиг мэт санагдаж болох ч олон жилийн турш давтагдвал иргэдийн төрдөө итгэх итгэл, хөдөлмөрөөрөө амжилтад хүрэх хүсэл, шударга өрсөлдөөний боломжийг аажмаар үгүй хийдэг.

Хамгийн харамсалтай нь ийм орчинд шударга хүн хүртэл өөрчлөгдөж эхэлдэг. Анхандаа зарчмаа хамгаалж, хууль дүрмээ баримталж, бусдын эрх ашгийг хүндэтгэхийг хичээж явсан хүн эргэн тойронд нь шударга бус аргаар амжилтад хүрсэн хүмүүс улам олон болж байгааг хараад өөрөөсөө асууна. Би яагаад ганцаараа дүрэм баримтлах ёстой гэж? Яагаад бусад нь танил талаараа асуудлаа шийдүүлж байхад би олон сар хүлээх ёстой гэж? Яагаад хөдөлмөрлөсөн нь биш, боломжийг овжин ашигласан нь илүү ихийг хүртэж байна вэ? Энэ асуултууд хариултгүй удах тусам шударга ёс хүний үнэт зүйл байхаа больж, харин амьдралд нь саад болж буй гэнэн итгэл мэт харагдаж эхэлдэг. Нийгмийн доройтол яг эндээс гүнзгийрдэг. Шударга бус хүмүүс олширсноос гадна шударга хүмүүс шударга байх утга учирт эргэлзэж эхэлдэг.

Хархнуудын тухай бодоход тэдний амьдрах чадвар бас сонирхол татна. Тэд орчиндоо хурдан дасан зохицож, аюулыг мэдэрч, хүнсний эх үүсвэрээ олж, боломжтой бүх зайг ашиглан амьдардаг. Харин хүний нийгэмд дасан зохицох чадвар үргэлж сайн чанар байдаггүй. Зарим хүн аливаа тогтолцооны алдаа, хяналтын сул тал, хуулийн цоорхойг олж хармагцаа түүнийг засахын оронд өөртөө ашигтайгаар ашигладаг. Тэд өөрчлөлтөөс айдаггүй, харин өөрчлөлт бүрийн дундаас шинэ боломж хайдаг. Нэг дүрэм чангарвал өөр гарц олж, нэг хаалга хаагдвал нөгөө хаалгаар орж, нэг албан тушаалтан солигдвол дараагийнхтай нь харилцаа тогтоодог. Ийм хүмүүсийн амжилтыг бид заримдаа сэргэлэн, овсгоотой, амьдрах чадвартай хэмээн магтдаг. Гэтэл бусдын эрх ашгийг хохироож олсон давуу талыг овсгоо гэж нэрлэх тусам нийгэм өөрийн ёс суртахууны хэмжүүрийг алдаж эхэлдэг.

Нэгэн цагт хүмүүс баян хүнээс илүү эрдэмтэй хүнийг, эрх мэдэлтэй хүнээс илүү нэр төртэй хүнийг хүндэтгэдэг байсан тухай бид дурсан ярьдаг. Гэвч өнөөдөр хүний амжилтыг юугаар хэмжиж байгаагаа эргэцүүлэх шаардлагатай болжээ. Хэдэн байртай, ямар машинтай, хэнтэй танил, хаана ажилладаг, ямар эрх мэдэлтэй гэдэг асуулт тухайн хүн баялгаа хэрхэн бүтээсэн, бусдад ямар сайн зүйл хийсэн, ямар зарчим баримталж амьдарсан гэдгээс илүү чухал болж хувирвал нийгэм өөрөө буруу үлгэр дуурайл бүтээж байна гэсэн үг. Хүүхэд залуус үгийг бус, бодит амьдралын үр дүнг харж хүмүүждэг. Тэд шударга хөдөлмөрлөсөн хүн ядуу, харин бусдын боломжийг булаасан хүн баян амьдарч байгааг дахин дахин харвал бидний сургасан ёс суртахууны хичээл хэчнээн сайхан байсан ч үнэмшил муутай сонсогдоно.

Гэхдээ энэ бүхнийг зөвхөн төр, албан тушаалтан, эрх мэдэлтнүүдэд тохох нь асуудлын нэг талыг л харсан хэрэг болно. Нийгэм гэдэг хэдхэн хүний бүтээсэн зүйл биш. Бид өөрсдөө түүний өдөр тутмын оролцогчид. Танил талаараа дараалал дайрах, дүрэм зөрчсөнөө жижиг асуудал гэж үзэх, бусдын хөдөлмөрийг үнэгүйдүүлэх, өөрт ашигтай үед худал мэдээлэл түгээх, нийтийн өмчийг эзэнгүй мэт ашиглах зэрэг үйлдэл бүр нийгмийн итгэлцэлд нөлөөлдөг. Бид том авлигыг жигшдэг атлаа жижиг шударга бус үйлдлээ ухаалаг арга гэж зөвтгөх нь бий. Энэ хоёрын хэмжээ өөр боловч хоёуланд нь нэгэн ижил хандлага нуугдаж байдаг. Өөрт ашигтай бол бусдын эрх ашгийг үл тоомсорлож болно гэсэн хандлага.

Хархнууд шөнө идэвхтэй байдаг нь тэдний биологийн онцлог. Харин хүний нийгмийн зарим муу үйлдэл заавал харанхуйд болдоггүй. Өдрийн цагаар, олон хүний нүдэн дээр, албан ёсны бичиг баримт, хурал зөвлөгөөн, дүрэм журмын хүрээнд ч шударга бус шийдвэр гарч болно. Хууль ёсны мэт харагдах бүхэн шударга байдаггүй, олонхийн дэмжлэг авсан бүхэн зөв байдаггүй, албан ёсны тамгатай бүхэн нийтийн эрх ашигт нийцдэггүй. Нийгмийн төлөвшил гэдэг зөвхөн хууль зөрчсөн хүнийг илрүүлэхээс гадна хуулийн хүрээнд халхлагдсан шударга бус байдлыг таньж, түүнийг өөрчлөх чадвартай болохыг хэлнэ.

Бид хотын гудамжинд харх олширвол ариутгал, цэвэрлэгээ, хог хаягдлын менежмент, барилга байгууламжийн засварын тухай ярьдаг. Харин нийгэмд шударга бус байдал газар авбал зөвхөн нэг хүнийг халж, нэг байгууллагыг буруутгаж, нэг удаагийн шалгалт хийхэд хангалтгүй. Хариуцлагын тогтолцоо, шийдвэр гаргах ил тод байдал, ашиг сонирхлын зөрчлийн хяналт, иргэдийн оролцоо, боловсрол, ёс зүйн хэм хэмжээг хамтад нь өөрчлөх шаардлагатай. Учир нь нэг хүнийг зайлуулсан ч түүнийг бий болгосон нөхцөл хэвээр үлдвэл оронд нь өөр хүн гарч ирнэ. Нэг хэрэг илэрсэн ч түүнээс сургамж авч чадахгүй бол дараагийн хэрэг зөвхөн цаг хугацааны асуудал болно.

Хархны тухай энэ бодролын хамгийн гунигтай хэсэг нь бид заримдаа өөрсдийн бүтээсэн орчиндоо дасаж, түүнийг хэвийн зүйл гэж хүлээн зөвшөөрдөгт оршино. Эхэндээ жигшмээр санагдсан зүйл олон давтагдахаар энгийн үзэгдэл болж, энгийн үзэгдэл болсон зүйл аажмаар нийгмийн соёлд шингэдэг. Худал хэлэхийг улс төрийн арга, хариуцлагаас зугтахыг ухаалаг шийдэл, бусдын боломжийг булаахыг амьдрах чадвар, эрх мэдэлд бөхийхийг бодит байдлыг ойлгосон хэрэг гэж нэрлэж эхэлбэл бид зөвхөн үгийн утгыг өөрчлөөд зогсохгүй, зөв бурууг ялгах чадвараа алдаж эхэлнэ.

Гэхдээ нийгэмд найдвар үргэлж байдаг. Тэр найдвар заавал том хувьсгал, сүртэй уриа, нэгэн аврагчийн дүрээр ирэх албагүй. Өөрийн ажлыг шударгаар хийдэг багш, өвчтөнийхөө төлөө хариуцлагатай ажилладаг эмч, нийтийн хөрөнгийг хувийн өмчөөсөө илүү хайрлан хамгаалдаг ажилтан, хууль зөрчих боломжтой атлаа зөрчдөггүй иргэн, хүүхдэдээ амжилтаас өмнө хүн чанарын үнэ цэнийг ойлгуулдаг эцэг эх бүр нийгмийн эрүүл орчныг бүтээж байдаг. Ийм хүмүүсийн хөдөлмөр олон нийтэд төдийлөн харагддаггүй ч нийгэм бүхэлдээ нурж унахгүй байгаагийн нэг шалтгаан нь тэд юм.

Эцэст нь хархнуудын тухай бодохдоо бид зөвхөн харанхуй хонгил, бохирын хоолой, хогийн цэгийг төсөөлөх хэрэггүй. Тэдний амьдрах нөхцөлийг бий болгосон хотыг, тэр хотыг байгуулсан хүмүүсийг, хотынхоо төлөө хүлээсэн үүргээ биелүүлж байгаа эсэхийг ч бодох ёстой. Үүнтэй адил нийгмийн шударга бус байдлыг хараад зөвхөн буруутныг хайхаас гадна түүнийг өөгшүүлж, хамгаалж, давтагдах боломж олгож буй тогтолцоог өөрчлөх шаардлагатай.

Нийгмийн хамгийн том эмгэнэл нь хархнууд олширсонд биш, харин хүмүүс тэдэнтэй хамт амьдрахдаа дасаж, бохир орчныг хэвийн зүйл гэж хүлээн зөвшөөрөхөд оршино.

Харин хамгийн аюултай мөч нь бид шударга бус байдлыг жигшихээ больж, түүнээс хэрхэн хувь хүртэхээ бодож эхлэх тэр үе юм. Учир нь тэр цагт нийгмийг доройтуулж буй зүйл гаднаас ирсэн аюул байхаа больж, бидний өдөр тутмын сонголт, чимээгүй зөвшөөрөл, эвлэрсэн сэтгэлгээний нэг хэсэг болон хувирсан байдаг.

Хархнууд хотыг эзэлдэггүй. Хот өөрөө тэдэнд амьдрах боломж олгодог.

Харин нийгмийг шударга бус хүмүүс дангаараа сүйрүүлдэггүй. Тэдэнд хязгааргүй боломж олгож, хариуцлага нэхэхээ больсон нийгэм өөрийгөө аажмаар сүйрүүлдэг.