Дэлхийн газрын ховор элементийн үнэлгээ $6.8-7.2 тэрбумаар тооцогдож байна

Дэлхийн газрын ховор элементийн (ГХЭ) зах зээлийн үнэлгээ 2026 оны байдлаар ойролцоогоор 6.8-7.2 тэрбум ам.долларт хүрч, ногоон шилжилт болон өндөр технологийн хөгжлийг даган 2030 он гэхэд 10.4-13.4 тэрбум ам.доллар болж өсөх төлөвтэй байна. Research and Markets болон Fairfield Market Research агентлагийн судалгаанаас үзвэл, дэлхийн хэмжээнд цэвэр эрчим хүчний технологид ашиглагдах ховор элементийн нийт хэрэглээ эрчимтэй өсөж, 2025 онд 91 килотоннд хүрсэн бөгөөд одоогийн бодлогын хүрээнд 2030 он гэхэд 123 килотонн давах төлөвтэй байна. Ялангуяа цахилгаан автомашины мотор болон салхин сэнсэнд нэн шаардлагатай неодим, празеодим, диспрози зэрэг хүчтэй соронзны түүхий эд болох элементүүдийн эрэлт хэрэгцээ 2015 оноос хойш хоёр дахин нэмэгдсэн бөгөөд цаашид ч өндөр хурдаар өсөхөөр байна.

Энэхүү зах зээл нь өдгөө олон улсын улс төр, эдийн засгийн хамгийн эмзэг, стратегийн өрсөлдөөнт талбар болоод байна. БНХАУ дэлхийн ховор элементийн олборлолтын 60-65 хувийг, боловсруулалт болон цэвэршүүлэлтийн салбарын бүр 85-90 хувийг дангаар хянаж, зах зээлд үнэмлэхүй монопол эрхээ хадгалсаар байна. Хятад улс өөрийн дотоодын өндөр технологи, батлан хамгаалах салбарыг хамгаалах зорилгоор экспортын хязгаарлалт, хяналтыг чангатгасан нь барууны орнуудын нийлүүлэлтийн сүлжээнд хүчтэй нөлөө үзүүлж байна. Жишээлбэл, Олон улсын эрчим хүчний агентлаг (IEA)-ийн мэдээлснээр 2025-2026 оны хооронд Европын зах зээл дэх газрын хүнд ховор элементүүдийн үнэ Хятадын дотоодын зах зээлийн үнээс даруй тав дахин өндөр болж өссөн байна. Энэ нь барууны орнуудыг нийлүүлэлтийн сүлжээгээ төрөлжүүлэх, Хятадаас хараат бус шинэ түншүүдийг яаралтай хайх геополитикийн томоохон шахаанд оруулсан юм. АНУ, ЕХ, Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг улсууд Ашигт малтмалын аюулгүй байдлын түншлэл болон шинээр байгуулагдсан Стратегийн нөөцийн гео-ангажмент форум (FORGE) зэрэг механизмыг ашиглан нийлүүлэлтийн сүлжээг эргэн нутагшуулах, түнш орнуудад боловсруулах хабуудыг байгуулах хөрөнгө оруулалтыг идэвхтэй дэмжиж байна.

Энэхүү геополитикийн шилжилтийн үед Монгол Улс дэлхийн ховор элементийн нийлүүлэлтийн сүлжээг төрөлжүүлэхэд хамгийн өндөр боломжтой, стратегийн чухал тоглогчоор нэрлэгдэж байна. Олон улсын байгууллагууд болон АНУ-ын Геологийн албаны (USGS) урьдчилсан үнэлгээгээр Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт ойролцоогоор 31 сая тонн газрын ховор элементийн таамаг нөөц агуулагдаж байгаа нь дэлхийн нийт нөөцийн 16 орчим хувийг эзэлж, БНХАУ-ын дараа хоёрдугаарт орох боломжтой гэж Global Business Reports тэмдэглэж байв. Хэдийгээр дотоодын нарийвчилсан судалгаа болон Монгол Улсын Эрдэс баялгийн санд бүртгэгдсэн албан ёсны баталгаат нөөцийн хэмжээ одоогоор долоон ордын хэмжээнд 3-3.1 сая тонн гэж тэмдэглэгдсэн ч энэ нь олон улсын түвшинд Вьетнам, АНУ зэрэг томоохон орнуудтай өрсөлдөхүйц, дэлхийн хэмжээний стратегийн ач холбогдолтой нөөц мөн гэдгийг баталж байна.

Манай улсад бүртгэлтэй Халзан бүрэгтэй (Ховд аймаг), Мушгиа худаг, Хотгор (Өмнөговь аймаг), Лугийн гол (Дорноговь аймаг) зэрэг үндсэн ордууд нь барууны өндөр технологид нэн шаардлагатай хүнд болон хөнгөн ховор элементүүдийн, ялангуяа неодим, цери, самари, диспрозийн арвин баялаг агуулгатай болох нь тогтоогдсон. Ялангуяа Халзан бүрэгтэйн орд дээр олон улсын зөвлөх "Wood Plc" компани техник-эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулж байгаа бөгөөд энэ нь цаашид дэлхийн зах зээлд хүнд газрын ховор элементийг Хятадаас хараат бусаар нийлүүлэх цөөн хэдэн төслийн нэг болох хүлээлттэй байна.

Гэсэн хэдий ч Монгол Улс дэлхийн зах зээлд бодитоор оролцоход хэд хэдэн томоохон сорилт тулгарч байна. Нэгдүгээрт, хоёр том гүрний дунд орших газар зүйн байрлал юм. Олборлосон болон хагас боловсруулсан баяжмалыг дэлхийн зах зээлд гаргахад заавал ОХУ эсвэл БНХАУ-ын нутаг дэвсгэрээр дамжин өнгөрөх шаардлагатай болдог. Иймээс Монгол Улс "Гуравдагч хөрш"-ийн гадаад бодлогынхоо хүрээнд Их Британитай ховор элементийн экспортыг нэмэгдүүлэх "агаарын гүүр" байгуулах талаар хэлэлцэж, БНСУ-тай хамтарсан Ховор металлын судалгааны төв байгуулах, АНУ болон Япон улстай хамтарсан хөрөнгө оруулалтыг татах дипломат яриа хэлэлцээг идэвхтэй өрнүүлж байгааг Jamestown Foundation болон Rare Earth Exchanges онцолжээ. Хоёрдугаарт, дотоодод баяжуулах, цэвэршүүлэх технологийн хоцрогдол, дэд бүтэц болон эрчим хүчний дутагдал, түүнчлэн байгаль орчны асуудлаас үүдсэн орон нутгийн эсэргүүцэл зэрэг нь төслүүдийг хөдөлгөхөд саад болж байна.

Дүгнэж хэлэхэд, IEA-ийн Эрдэс баялгийн төлөв байдлын тайлан-д дурдсанчлан дэлхийн зах зээлийн цаашдын багтаамж эрчимтэй тэлж, геополитикийн хуваагдал гүнзгийрч байгаа нь Монгол Улсад түүхэн боломж олгож байна. Хэрэв Монгол Улс эрх зүйн орчноо тогтвортой байлгаж, Стратеги ба олон улсын судалгааны төв (CSIS)-ийн зөвлөснөөр барууны болон Азийн өндөр хөгжилтэй орнуудын технологи, санхүүжилтийг амжилттай татаж чадвал дэлхийн ногоон эдийн засгийн нийлүүлэлтийн сүлжээний найдвартай бөгөөд бие даасан стратегийн түнш орон болох бүрэн боломжтой юм.