Дэлхийн цэргийн зардал $2.9 их наяд хүрчээ

Олон улсын харилцааны өнөөгийн тогтолцоо нь гүнзгий хямрал, геополитикийн туйлшрал, зэвсэгт мөргөлдөөний шинэ давалгаанд өртөөд байна. Энэхүү геополитикийн тогтворгүй байдлыг хамгийн тод илэрхийлэгч, дэлхийн эдийн засгийн хамгийн хаалттай атлаа хамгийн ашигтай салбарын нэг бол зэвсгийн зах зээл юм. Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), International Institute for Strategic Studies (IISS) зэрэг дэлхийн нөлөө бүхий байгууллагуудын тайлан мэдээллээс үзвэл, дэлхийн цэргийн нийт зардал түүхэн дээд хэмжээ $2.9 их наяд хүрсэн бөгөөд олон улсын зэвсгийн шилжилт хөдөлгөөн сүүлийн таван жилийн хугацаанд 9.2% өсчээ. Энэхүү өсөлт нь Хүйтэн дайнаас хойших зэвсэглэлээр хамгийн их хөөцөлдөх шинэ эрин үе эхэлснийг батлан харуулж байна. Олон улсын харилцаа болон макро эдийн засгийн үүднээс зэвсгийн зах зээлийн нийт багтаамж, өнөөгийн бүтэц, оролцогч талын динамик болон ирээдүйн төлөв байдлыг иж бүрэн тоймлон нийтэлж байна.

Зэвсгийн зах зээлийн нийт багтаамжийг тодорхойлоход хоёр үндсэн хэмжигдэхүүнийг авч үздэг. Эхнийх нь улс орнуудын цэргийн нийт төсөв, хоёр дахь нь олон улсын хэмжээнд хийгдэж буй зэвсэг, цэргийн техникийн шууд худалдаа буюу шилжилт юм. Дэлхийн цэргийн зардал дэлхийн нийт ДНБ-ий 2.5% хүрсэн нь дэлхийн хэмжээнд нэг хүнд ногдох цэргийн зардал $352 болж өссөнийг харуулж байна. Энэ нь цэргийн салбарын эдийн засгийн багтаамж маш эрчимтэй тэлж буйн баталгаа юм.

Энэхүү үлэмж хэмжээний санхүүгийн урсгалын тэн хагасаас илүү хувийг дэлхийн гурван том гүрэн бүрдүүлж байна. Америкийн Нэгдсэн Улс $954 тэрбум зарцуулж, дэлхийн нийт зардлын гуравны нэг орчмыг дангаараа бүрдүүлсэн хэвээр байна. Түүний араас БНХАУ $336 тэрбум, Оросын Холбооны Улс $190 тэрбумын цэргийн төсвөөр удаалж байна. Мөн ХБНГУ ($114 тэрбум), Энэтхэг ($92 тэрбум) зэрэг улс ТОП-5 буюу хамгийн өндөр зардалтай орнуудын жагсаалтыг тэргүүлж, дэлхийн нийт цэргийн зардлын 58%-ийг энэ таван улс хянаж байна. Зэвсгийн худалдааны бодит урсгалыг харуулдаг SIPRI-ийн чиг хандлагын индикаторын үнэлгээгээр дэлхийн зэвсгийн нийлүүлэлтийн хэмжээ 2011–2015 оны зэвсгийн тэлэлтээс хойших хамгийн өндөр хурдаар өсч, олон улсын геополитикийн зөрчил шууд утгаараа батлан хамгаалах салбарын цэвэр ашиг, зах зээлийн тэлэлт болон хувирч байгааг илтгэнэ.

Дэлхийн зэвсгийн экспортын зах зээл цөөн тооны хүчирхэг гүрнүүдийн монополь шинж чанартай байна. Бэлтгэн нийлүүлэгчдийн дунд АНУ дэлхийн зах зээлийн 42%-ийг дангаараа хяналтандаа байлгаж, тэргүүлэгч байр сууриа улам бэхжүүлэв. Америкийн зэвсгийн экспорт өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад 27% өссөн бөгөөд үүнд Европын холбоотнуудын эрэлт, тэр дундаа НАТО-гийн гишүүн орнуудын зэвсэглэлээ шинэчлэх шаардлага гол хөдөлгөгч хүч болжээ.

Хоёр дахь том экспортлогчоор Франц улс зах зээлийн 10 шахам хувийг (9.8%) эзлэн тодров. Францын батлан хамгаалах үйлдвэрлэл Энэтхэг-Номхон далайн бүс нутаг болон Ойрхи Дорнодод хийсэн томоохон хэлцлүүдийнхээ ачаар экспортоо 21% өсгөжээ. Эсрэгээрээ, уламжлалт том тоглогч болох ОХУ-ын байр суурь огцом суларч, экспортын хэмжээ нь даруй 64% унаж, дэлхийн зах зээлийн ердөө 6.8%-ийг эзлэх болов. Энэ уналт нь Украин дахь дайнтай холбоотойгоор дотоодын хэрэгцээ огцом өссөн, мөн олон улсын хориг арга хэмжээний улмаас гадны худалдан авагчид Оросын зэвсгээс татгалзах болсонтой шууд холбоотой. Хятад улс 5.6% үзүүлэлтээр тогтвортой өсөлт үзүүлж байгаа бол Герман (5.7%), Итали (5.1%) болон Өмнөд Солонгос (3.0%) зэрэг орон зэвсгийн экспортоо хурдацтай тэлж байна. Тэр дундаа Өмнөд Солонгос нь зэвсэг нийлүүлэлтийн хурд, уян хатан нөхцөлөөрөө Зүүн Европын орнуудын гол түнш болон хувирч байна.

Импортын хувьд дэлхийн газрын зураг дээр маш том бүтцийн өөрчлөлт гарсан нь Европын зэвсгийн импорт даруй 210% буюу гурав дахин өссөн явдал юм. Орос-Украины дайны улмаас Европ тив дэлхийн зэвсгийн хамгийн халуун цэг болов. Украин улс дэлхийн нийт зэвсгийн импортын 9.7%-ийг дангаараа хүлээн авч, дэлхийн хамгийн том зэвсэг худалдан авагч болсон байна. Бусад бүс нутагт худалдан авалтын хэмжээ буурах хандлага ажиглагдсан бөгөөд Африкт импорт 41%, Ази, Номхон далайн бүс нутагт 20%, Ойрхи Дорнодод 13%-иар тус буурчээ. Гэсэн хэдий ч Ойрхи Дорнодод Саудын Араб, Катар, Кувейт зэрэг орон АНУ-ын зэвсгийн хамгийн том худалдан авагчид хэвээр байгаа юм.

Зэвсгийн зах зээлийн ирээдүйн дүр төрхийг уламжлалт хүнд техник гэхээсээ илүүтэйгээр өндөр технологи, хиймэл оюун ухаан болон бие даасан системүүд тодорхойлох хандлагатай болжээ. Одоогийн байдлаар дэлхийн батлан хамгаалахын бодлогыг харахад технологийн давамгайллыг олж авах уралдаан эрчимжиж байна.

Ирээдүйн цэргийн стратеги нь тактикийн шийдвэр гаргах үйл явцыг автоматжуулах, кибер орон зайд давуу тал олж авахад чиглэж байна. Зэвсгийн үйлдвэрлэгчид дроны сүргийг удирдах, байг таних хайлтын системийг боловсронгуй болгоход хиймэл оюун ухааныг олноор нэвтрүүлж эхэллээ.

Батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн стратеги болон Батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн хөтөлбөрийн дагуу Европын орнууд АНУ-аас хараат бус байдлаар дотоодын батлан хамгаалах үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэхэд асар их хөрөнгө оруулалт хийж байна. Европын орнуудын зэвсгийн экспорт сүүлийн жилүүдэд 36% өсч, дэлхийн нийт экспортын 28%-ийг эзлэх болсон нь цаашид ч энэ чиг хандлага үргэлжлэхийг харуулж байна.

БНХАУ-ын цэргийн шинэчлэл, Тайванийн орчмын геополитикийн эрсдэл зэргээс шалтгаалан Азийн батлан хамгаалах төсөв тогтвортой нэмэгдэж байна. Япон улс батлан хамгаалах зардлаа богино хугацаанд 21% өсгөж $55.3 тэрбумд хүргэсэн нь тус бүс нутагт ирээдүйд зэвсгийн томоохон зах зээл тэлэх нөхцөлийг бүрдүүлжээ.

International Monetary Fund (IMF)-аас гаргасан дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдал тайланд зэвсэглэлийн энэхүү огцом өсөлтийн макро эдийн засагт үзүүлэх сөрөг нөлөөг онцгойлон анхааруулсан байдаг. Батлан хамгаалах салбарын хөрөнгө оруулалт нь богино хугацаанд бодит ДНБ-ийг 3% өсгөх эерэг нөлөөтэй мэт боловч дунд болон урт хугацаанд улс орнуудын төсвийн алдагдлыг ДНБ-ий 2.6%-иар нэмэгдүүлж, улсын өрийг 3 жилийн дотор 7% өсгөдөг байна.

Ялангуяа зэвсэг импортлогч орнуудын хувьд энэ нь эдийн засгийн үр ашиг багатай, нийгмийн халамж, боловсрол, эрүүл мэндийн зардлыг танах эрсдэлийг дагуулдаг байна. Дэлхийн ихэнх орон эрүүл мэндийн салбарт гол төсвөө зориулдаг хэвээр байгаа ч батлан хамгаалах салбарын эзлэх хувь нэмэгдэж байгаа нь хүн төрөлхтний тогтвортой хөгжлийн зорилтуудад томоохон ухралт юм.

Дэлхийн зэвсгийн зах зээл нь олон улсын улс төрийн гүнзгий ан цав, итгэлцлийн хямралыг бэлхнээ илтгэж байна. АНУ барууны орнуудын аюулгүй байдлын гол тулгуур хэвээр үлдэж, зэвсгийн зах зээлийн тал гаруй хувийг хянаж байгаа бол Европ тив зэвсэг худалдан авалтын гол төв болон хувирлаа. Цаашид зэвсгийн зах зээл нь зөвхөн уламжлалт зэвсэг худалдаалах талбар биш, харин хиймэл оюун ухаан, кибер технологи, автоматжуулсан системийн технологийн ноёрхлын төлөөх тулааны талбар байх болно. Олон улсын байгууллагуудын анхааруулж буйгаар, зэвсэглэлээр хөөцөлдөх энэхүү шинэ давалгаа нь дэлхийн эдийн засагт өрийн дарамт үүсгэж, тогтвортой хөгжлийг хязгаарлах хамгийн том эрсдэл болоод байна.