Одон медаль эртний Ромд үүсчээ

Монголд одон медалийн хэрүүл байнга л гардаг. Олон ч хүн жил болгон шагнуулна. Дагаад одон медалийн үйлдвэрлэл ч нэмэгдсэн. Төр нь иргэнээ “үнсэх” нь зөв үү, иргэнийхээ энгэрийг “цоолох” шаардлагатай юу гэсэн маргаан өнөөдөр ч ид өрнөж байна. Иймээс гадны улс орнууд ямар, ямар одон медалиар иргэдээ шагнадаг вэ гэдгийг сонирхуулж байна.

Одон медаль гэдэг нь зөвхөн металл, туузны хослол биш, хүн төрөлхтний түүхийн урт хугацаанд хувь хүний гавьяа зүтгэл, эр зориг, үнэнч байдлыг төрийн болон эрх баригчдын зүгээс үнэлж буйг баталгаажуулсан соёл, улс төр, сэтгэл зүйн маш хүчтэй зэвсэг юм. Өнөөдөр одон медаль нь түүхэн дурсгал, урлагийн бүтээл, улс төрийн суртал ухуулгын хэрэгсэл болон хувирчээ.

Одон медалийн үүслийг эртний соёл иргэншлүүдтэй холбон үздэг. Эртний Ромд баатруудыг "Фалера" (Phalerae) хэмээх цээжиндээ зүүдэг металл дискээр шагнадаг байсан нь өнөөгийн медалийн анхны хэлбэр байв.

Гэвч орчин үеийн "Одон" буюу Найт (Knighthood) систем нь Дундад зууны загалмайтны аян дайны үеэс эхтэй. 11-р зуунд Иерусалимыг хамгаалах, эмнэлгийн тусламж үзүүлэх зорилгоор байгуулагдсан Гэгээн Иоханы одон (Maltese Knights) зэрэг хагас цэрэгжилтийн шинжтэй шашны бүлгүүд өөрсдийн гишүүнчлэл, зэрэг дэвийг илэрхийлэхийн тулд тусгай тэмдэг, хувцас хэрэглэх болсон. Энэ нь явсаар Хаант улсуудын язгууртнууд, хаанд үнэлэгдсэн хүмүүсийн элит бүлгэмийг илэрхийлэх "Одон" (Order) болон хөгжжээ. 1348 онд Английн хаан III Эдвардын үүсгэсэн "Тэнгэрийн одон" (Order of the Garter) үүний тод жишээ юм.

19-р зууны эхээр Наполеон Бонапарт Францын "Хүндэт Легионы одон" (Légion d'honneur, 1802)-ыг үүсгэснээр одон медалийн системд хувьсгал гарсан. Тэрбээр язгууртан гарал үүслийг үл харгалзан, зөвхөн улс орондоо гаргасан бодит гавьяа зүтгэлийг үнэлэх "гавьяаны систем"-ийг нэвтрүүлсэн юм.

Наполеоны хэлсэн алдартай үг байдаг нь: -"Цэрэг хүн ердөө л нэг өнгөтэй туузны төлөө үхэн хатан, цуцалтгүй тулалдаж чадна."

Одон медалийн үндсэн агуулга нь "Нийгмийн хүлээн зөвшөөрөлт ба бахархал" юм. Үнэ цэнэ нь дараах гурван тулгуур дээр тогтдог.

Сэтгэл зүй ба урамшуулал: Хүнд урам зориг өгөх, нийгэмд зөв үлгэр дуурайлал үзүүлэх хамгийн хямд хэрнээ үр дүнтэй арга бол одон медаль юм. Төрөөс үнэлэгдсэн гэх мэдрэмж нь хувь хүнийг эх орныхоо төлөө амь насаа ч зориулахад бэлэн болгодог.

Түүхэн болон соёлын баримт: Медаль бүрийн ард тухайн цаг үеийн дайн, улс төрийн нөхцөл байдал, хүний хувь тавилан, баатарлаг түүх нуугдаж байдаг тул түүхийн анхдагч эх сурвалж болдог.

Урлаг, материалын үнэ цэнэ: Эртний одон медалийг алт, мөнгө, цагаан алт, үнэт чулуугаар чимэглэж, тухайн цаг үеийн шилдэг дархчуудаар хийлгэдэг байсан нь эдүгээ цуглуулагчдын дунд асар өндөр үнэ хүрэх шалтгаан болдог байна.

Түүхэнд болон өнөө үед одон медалийг маш их хэмжээгээр, "үйлдвэрлэлийн" шинжтэй тараадаг улс орнууд бий болжээ. Үүний гол төлөөлөл нь Зөвлөлт Холбоот Улс (ЗХУ), өнөөгийн Хойд Солонгос (БНАСАУ) болон хуучин Социалист лагерийн орнууд (түүний дотор Монгол Улс) юм.

Тэдний гол зорилго нь Социалист системд иргэдэд өндөр цалин, капитал өгөх боломж хязгаарлагдмал байсан тул санхүүгийн урамшууллыг орлох зорилгоор төрөөс хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэхийн тулд "Хөдөлмөрийн баатар", "Алтан соёмбо", "Алдар" зэрэг одон медалиудыг олноор олгодог байв. Энэ нь эдийн засгийн зардлыг хэмнэх төрийн ухаалаг тактик байв.

Хойд Солонгос зэрэг орнуудад удирдагчдаа үнэнч байх, дэглэмийг хамгаалах сэдэл төрүүлэх зорилгоор цэргийн болон иргэний медалиудыг асар ихээр өгдөг. Энэ нь иргэдийн сэтгэл зүйг төр засаг руу чиглүүлэх, ухуулга сурталчилгааны гол зэвсэг болдог.

Дайны болон бүтээн байгуулалтын үед (жишээ нь, ЗХУ-ын Аж үйлдвэржилт, Халх голын дайн, Эх орны дайн) ард иргэдийг нэгэн зорилгын дор нэгтгэж, урам зоригийг нь бадраахад медалийн тоог нэмэх нь үр дүнтэй байсан.

Одон медалийн зах зээлийн үнэ цэнэ нь түүний ховор нандин байдал, хүртсэн хүний алдар нэр болон түүхэн ач холбогдлоос хамаардаг. Үнийн хувьд дэлхийн хамгийн дээд амжилтыг тогтоосон болон хамгийн нэр хүндтэйд тооцогддог медалиуд дараах газруудад хадгалагдаж байна.

1. Дмитрий Муратовын Нобелийн Энх тайвны медаль ($103.5 сая)

• Байршил: Олон улсын хүмүүнлэгийн байгууллагууд болон хувийн цуглуулагч (АНУ-д дуудлага худалдаагаар зарагдсан).

• Тайлбар: 2022 онд Оросын хараат бус сэтгүүлч Дмитрий Муратов өөрийн Нобелийн медалийг Украины дүрвэгсдэд туслах зорилгоор дуудлага худалдаанд оруулж, 103.5 сая ам.доллароор зарагдсанаар дэлхийн түүхэн дэх хамгийн үнэтэй зарагдсан медаль болсон юм

2. Хатан хаан Викториягийн нэрэмжит "Викториягийн Загалмай" (Victoria Cross)

• Байршил: Их Британи (Империалын дайны музей, Лорд Ашкрофтын цуглуулга).

• Тайлбар: Британи болон Хамтын нөхөрлөлийн орнуудын цэргийн хамгийн дээд шагнал. Дайны талбарт гарамгай гавьяа байгуулсан хүмүүст олгодог, Крымээс олзолсон Оросын их бууны хүрэл металаар цутгаж хийдэг уламжлалтай. Лорд Ашкрофт 200 гаруй Викториягийн загалмайг цуглуулж, Лондоны Империалын дайны музейд (Imperial War Museum) олон нийтэд дэлгэн үзүүлж байна. Тус тусдаа хэдэн зуун мянгаас сая гаруй фунт стерлингийн үнэ хүрдэг.

3. АНУ-ын "Алдрын медаль" (Medal of Honor)

• Байршил: АНУ (Пентагон, Смитсоны музей, Конгрессын номын сан болон баатруудын гэр бүлд).

• Тайлбар: Америкийн цэргийн хамгийн дээд шагнал бөгөөд үүнийг худалдаалах, дуудлага худалдаанд оруулахыг АНУ-ын хуулиар хатуу хориглодог. Иймд энэ медаль нь зах зээлийн үнэлгээгүй боловч түүхэн болон төрийн институцийн хувьд үнэлж баршгүй үнэтэй өв юм. Мөн Жэсси Оуэнсийн 1936 оны Берлиний Олимпоос авсан алтан медаль хувийн цуглуулагчид 1.5 сая ам.доллароор зарагдаж байжээ.

4. Хаант Оросын "Гэгээн Андрей Первозванный" одон (Order of St. Andrew)

• Байршил: ОХУ (Кремлийн Алмазны сан, Эрмитаж музей).

• Тайлбар: Хаант Оросын хамгийн дээд, хамгийн тансаг одон юм. Алт, паалан, асар олон тооны очир алмазаар чимэглэгдсэн энэхүү одон дуудлага худалдаанд орвол сая ам.доллароор үнэлэгддэг. Тэдгээрийн гол эх хувилбарууд Москвагийн Кремль болон Санкт-Петербургийн музейнуудад төрийн хамгаалалтад байдаг.

Одон медаль гэдэг нь хүн төрөлхтний урамшууллын сэтгэл зүйн дээр тулгуурласан хамгийн шилдэг бүтээлүүдийн нэг юм. Эртний Ромын дискнээс Наполеоны Хүндэт Легион, улмаар социалист орнуудын масс үйлдвэрлэл хүртэлх замнал нь төр засаг иргэдээ удирдах, дайчлах, үнэнч байдлыг нь худалдаж авах гол хэрэгсэл байсаар ирснийг гэрчилнэ. Өнөөдөр тэдгээр медалиуд дэлхийн томоохон музейнүүд болон тэрбумтнуудын дуудлага худалдааны гол бай болж, хүн төрөлхтний түүх, эр зоригийн үнэ цэнийг бэлгэдэн хадгалагдсаар байна.