Иран, Оросын дроны гол ханган нийлүүлэгч нь Хятад болж байна

Оросын довтолгооны үеэр Ираны зохион бүтээсэн Шахед-136 дрон Киевийн тэнгэрт.

АНУ-ын хяналт шалгалтыг үл харгалзан, Хятадын төдийлөн олны танил бус компаниуд хөдөлгүүр, батерей зэрэг иргэний болон цэргийн хос зориулалттай бараа бүтээгдэхүүнийг ил тодоор нийлүүлж байна.

2026 оны 3-р сарын 5-ны өдөр АНУ болон Израилийн цэргийн хүчин Ираны байгууламжуудад цохилт өгч, Тегеран хариуд нь Тель-Авив болон АНУ-ын бааз байрладаг Персийн булангийн орнууд руу довтолж байх үед Хятад дахь нэгэн серверээс цахим шуудангийн сурталчилгааны давлагаа гарчээ.

“Иранд чиглэсэн түрэмгийлэлд бид гүнээ цочирдож, зэвүүцэж байна. Бидний зүрх сэтгэл тантай хамт байна” гэж “Xiamen Victory Technology” компаниас илгээсэн зурваст дурджээ. Уг компани нь Герман загварын "камиказе" буюу нэг удаагийн дайралтын дроны хөдөлгүүрийг худалдаалахаар санал болгосон байна.

АНУ-ын зүгээс Limbach L550 гэгддэг энэ хөдөлгүүрийг Иран болон Орост худалдахыг хатуу хориглосон байдаг. Энэхүү хөдөлгүүр нь Ираны “Shahed-136” тэсрэх бөмбөгтэй дроны хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд Орос улс ч уг дроныг Украинд өргөн хүрээтэй ашиглаж байгаа юм. “Victory Technology” компани вэбсайт дээрээ “Нисэхийн хөдөлгүүрийн шийдлийг шинэчлэгч” гэсэн уриатайгаар “Shahed” загварын дроны зургийг байршуулан сурталчилж байв.

Хятадын жижиг, үл мэдэгдэх компани ийнхүү дайны үед ил тод маркетинг хийж байгаа нь Вашингтоны хувьд толгойны өвчин болоод байна. Тус улс өөрийн дайснууд руу иргэний болон цэргийн зориулалтаар ашиглаж болох бараа бүтээгдэхүүний урсгалыг зогсоох гэж хичээж байгаа ч үр дүн муутай байгаагийн нэг илрэл энэ юм.

Xiamen Victory Technology компанийн вэбсайтаас авсан дэлгэцийн агшинд Shahed загварын дрон болон L550 зэрэг хөдөлгүүрүүдийн зургийг харуулав.

ХОРИГ АРГА ХЭМЖЭЭГ ТОЙРЧ ГАРАХ АРГА ЗАМУУД

Хятадын гаалийн мэдээллээс үзвэл, тус улсын компаниуд Орос, Иран руу ийм төрлийн бараа ачсан зуу зуун чингэлэг илгээж байна. Бараа материалын жагсаалтад хөдөлгүүрээс эхлээд компьютерийн чип, шилэн кабель, гироскоп зэрэг бүх зүйл багтжээ. Сангийн яамны өндөр албан тушаалтан асан хүмүүс болон зэвсгийн шинжээчдийн хэлж буйгаар, Хятадын экспортлогчид АНУ болон Европын хоригоос зайлсхийхийн тулд өмнө нь ачаа бараагаа зориуд буруу шошгодог байсан бол одоо ихэнх тохиолдолд үүндээ санаа зовохоо ч больсон байна.

Энэхүү өргөжиж буй худалдаа нь дроны дайны эрин үе дэх Америкийн зэвсэг дэлгэрүүлэхгүй байх хяналтын байгууллагуудын өмнө тулгарч буй хамгийн том сорилтын нэг юм. Хүйтэн дайны үед болон түүнээс хойших хэдэн арван жилийн турш тэд цөмийн зэвсэг, баллистик пуужин зэрэг өндөр технологийн, мөшгөхөд харьцангуй хялбар ховор эд ангиудтай үй олноор хөнөөх хэрэгсэлд анхаарлаа хандуулдаг байв. Харин дронууд нь технологийн хувьд энгийн, нэг удаагийн хэрэглээний шинжтэй бөгөөд дэлхийн худалдааны эргэлтэд анзаарагдахгүйгээр орж, гарч байдаг нийтлэг эд ангиудаас бүрддэгт асуудлын гол нь оршиж байна.

Хятад улс энэ сорилтыг улам хүндрүүлж байна. АНУ-ын гол өрсөлдөгч болох Хятад улс нь Иран, Оросын дрон үйлдвэрүүдэд Америк болон Европт үйлдвэрлэсэн эд ангиудыг дамжуулан нийлүүлдэг "түгээлтийн төв" байсаар ирсэн. Харин сүүлийн үед эдгээр эд ангийг Хятад дотроо, тэр дундаа Өрнөдийн хоригоос огт айдаггүй жижиг үйлдвэрүүдэд үйлдвэрлэх нь улам бүр нэмэгджээ.

“Victory Technology”-ийн цахим шуудан анх Ираны зэвсэг дэлгэрүүлэх сүлжээг хянадаг Висконсины цөмийн зэвсгийн хяналтын төслийн “Iran Watch” бүлэгт санамсаргүй байдлаар очсон байна. Тус бүлгийн судлаач Жон Кэйвс “Тэд Limbach L550 хөдөлгүүрийг Иранд ил цагаан зарахыг идэвхтэй оролдож байна” гэж мэдэгджээ.

Уг и-мэйлийг илгээгч Кристофф Чен гэгч хэлэхдээ, тэдний компани энэ оны эхнээс хөдөлгүүр зарж эхэлсэн бөгөөд одоогоор Иран эсвэл Орос руу экспортлоогүй гэсэн байна. Тэрээр мөн хиймэл оюун ухаан ашиглан гадаад дахь үйлчлүүлэгчдэд зориулж и-мэйл үүсгэсэн гэж тайлбарлажээ.

"SHAHED" ДРОНЫ ХАНГАМЖ

Ираны довтолгооны гол дрон болох “Shahed” нь АНУ-ын хамгийн их санаа зовоож буй асуудлын нэг юм. Энэ нь 1000 миль хүртэлх зайд нисэж, тэсрэх бөмбөг тээвэрлэх чадвартай бөгөөд нэг бүрийг нь үйлдвэрлэх өртөг нь $20,000-аас $50,000 байдаг нь далавчит пуужингийн хямд хувилбар болж өгдөг.

Эдгээр дрон агаарын довтолгооноос хамгаалах системийг төөрөгдүүлж байндаа маш үр дүнтэй тусдаг болох нь батлагдсан. Саяхан АНУ хүртэл үүнтэй ижил төстэй загварыг өөрсдөө боловсруулсан байна.

Украин болон Ойрхи Дорнодоос олдсон дронуудын сэгэнд хийсэн шинжилгээгээр “Shahed”-ийн эхэн үеийн загварууд нь АНУ болон Европт үйлдвэрлэсэн микроэлектроник, нарийн хөдөлгөөний удирдлагын сервомотор болон бусад чухал эд ангиар дүүрэн байсныг тогтоожээ. Сангийн яамны мөрдөн байцаалтаар эдгээр эд ангийг албан ёсны дистрибьютерүүдээр дамжуулан эх газрын Хятад эсвэл Хонконг дахь жижиглэн худалдаалагчид руу илгээж, тэндээсээ Иран, Орос руу ачуулдаг байсныг илрүүлсэн юм.

Төлбөрийг ихэвчлэн Хонконгт байгуулахад хялбар байдаг "өнгөлөн далдлах" компаниудаар дамжуулан хийдэг нь эцсийн худалдан авагчыг нуухад тусалдаг байна. 2024 онд АНУ-ын Сангийн яам Тегеранд төвтэй худалдаачин Хамед Дехгантай холбоотой Хонконг дахь хэд хэдэн компанид хориг тавьсан. Гэвч ердөө жилийн дараа түүний үйл ажиллагаанд үйлчилдэг цоо шинэ сүлжээ компаниуд Хонконгт дахин бий болсон байв.

Сангийн яамны хориг арга хэмжээний хөтөлбөрийг хариуцаж байсан Миад Малеки “Олон нийтийн тайлан мэдээ болон хориг арга хэмжээний жагсаалтад тэдний үйл ажиллагаа удаа дараа ил болсон ч Хятадууд энэ урсгалд нүдээ анисаар ирсэн. Тэд үүнд огт санаа зовохгүй байна, эсвэл хөндлөнгөөс оролцохгүй байхаар шийдсэн бололтой” гэж хэлжээ.

Оросын нисгэгчгүй онгоцыг буудах зориулалттай Украйн дахь цамхаг.

Хятадын Гадаад хэргийн яамнаас гаргасан мэдэгдэлдээ Хятад улс давхар зориулалттай бараа бүтээгдэхүүний экспортын хязгаарлалтыг “өөрийн хууль тогтоомж болон олон улсын үүргийнхээ дагуу” тууштай хэрэгжүүлж ирсэн гэв.

СТРАТЕГИЙН ӨӨРЧЛӨЛТ БА ЗАРДЛЫН ШИНЖИЛГЭЭ

Эд ангиудын нийлүүлэлтийг бүрэн таслан зогсооход хүндрэлтэй байгаа тул АНУ-ын албан тушаалтнууд Ираны газрын тосны худалдан авагчид болон тээвэрлэгчдийг онилох замаар Тегераны санхүүгийн эх үүсвэрийг хаахыг хичээж байна. “Бид орлогын эх үүсвэрт анхаарлаа хандуулж байна. Учир нь, могойн толгойг тасадвал урт хугацаандаа хохирол учруулж чадна” гэж АНУ-ын нэгэн албан тушаалтан хэлжээ.

Сүүлийн үед Орос, Ираны дроны эд ангиудаа Хятадаас шууд авах нь нэмэгдсэн байна. Зэвсгийн хууль бус худалдааг судалдаг Их Британид төвтэй “Conflict Armament Research” групп “Shahed” загварын дронуудад Хятадын үйлдвэрлэгчдийн эд ангиудыг ашиглах нь илт ихэссэнийг тэмдэглэжээ.

Хятадын гаалийн мэдээллээр, тус улсын компаниуд хоригийг үл тоон дронтой холбоотой эд ангиудыг нээлттэй худалдаалах сонирхол ихэссэнийг харуулж байна. Тухайлбал, 2024 оны намар Орос улс Украинаас Курск мужийг эргүүлэн авахдаа дохио саатуулагчаас хамгаалагдсан, кабелиар удирддаг дронуудыг амжилттай ашигласны дараа Хятадын шилэн кабелийн экспорт огцом өссөн байна. Мөн Оросын арми квадрокоптер дроны үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлсэнтэй холбоотойгоор лити-ион батерейны экспорт ч өндөр хэвээр байна.

Атлантын зөвлөлийн шинжээч Жозеф Вебстер “Эдгээрийг цэргийн зориулалтаар ашиглаж байгаагаас өөрөөр тайлбарлах ямар ч боломжгүй. Энэ бол дэндүү илт үйлдэл” гэжээ.

Энэхүү худалдааг Хятадын жижиг компаниуд хөдөлгөж байгаа бөгөөд тэд дайнаас үүдэлтэй эрэлтийг ашиглан ашиг олохыг эрмэлзэж байна. Ийм фирмүүд ам.доллароор гүйлгээ хийдэггүй тул АНУ-ын хориг арга хэмжээнээс айх зүйл бага байдаг.

“Victory Technology”-ийн вэбсайт 1-р сарын сүүлээр буюу АНУ Ирантай сөргөлдөхөд бэлтгэж байх үед гарч ирсэн. Тус компанийн хаяг нь 2016 онд байгуулагдсан, цай, тамхины үйлдвэрлэлээс эхлээд гал тогооны хэрэгсэл, үйлдвэрлэлийн дизайн хүртэлх салбарт ажилладаг “Xiamen Weituo Keli” гэх тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрт бүртгэлтэй байна. Уг үйлдвэрийг Сямень технологийн их сургуулийн профессор Чен Шуйшуань хянадаг бөгөөд тэрээр 100 гаруй патентын эзэн юм.

Хятадын Сямень боомт.

АНУ энэхүү худалдааг бүрэн зогсоож чадахгүй тул Иран, Оросын хувьд зардлыг нь аль болох өндөр болгохыг зорьж байна. Тэднийг чанар муутай Хятад эд ангиудад найдахад хүргэх нь энэхүү хүчин чармайлтын нэг хэсэг юм. Сангийн яамны албан тушаалтан асан Керри Битсофф хэлэхдээ, Орост үйлдвэрлэсэн зарим “Shahed” дрон нисч яваад зүгээр л унаж байгаа нь хориг арга хэмжээ тулалдааны талбарт тодорхой хэмжээгээр нөлөөлж байгаагийн нотолгоо гэв.

Одоогийн дайн чанараас илүү тоо хэмжээг чухалчилдаг болсон үед дайснууд аль талыг нь сонгох вэ гэдэг асуулт гарч ирж байна. Битсофф “Та зардлын шинжилгээ хийх хэрэгтэй. 20 цаг нисэж чаддаг 50 дронтой байсан нь дээр үү, эсвэл 2 цаг нисдэг 100 дронтой байсан нь дээр үү?” хэмээн асуужээ.