Говийн хөрснөөс “ургасан” үндэсний баялаг: Үндэсний хөрөнгө оруулагчгүйгээр улс орнууд өөдөлсөн түүхгүй!

Монгол Улсын Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ)-ий дөрвөн төгрөг тутмын нэгийг, экспортын орлогын 90 гаруй хувийг уул уурхайн салбар дангаараа бүрдүүлж байна. Тавдугаар сард гарсан Татварын ерөнхий газрын тайлангаас харахад Монголын топ 4 татвар төлөгч бүгд уул уурхайн  компаниуд байна. “Эрдэнэт”, “Эрдэнэс Тавантолгой”, “Оюутолгой”, “Энержи ресурс” жил бүр улсад төлсөн татвараараа тэргүүлж ирсэн.

Эндээс харахад уул уурхай нь Монголын эдийн засгийн нуруун дээрээ үүрч яваа цорын ганц салбар. Товчхондоо, хэдэн малтайгаа байхад Монгол турж үхэхгүй гэдэг тун чиг өрөөсгөл ойлголт болжээ. Уул уурхайн баялаг бүтээгчид байхгүй бол монголчууд хоосон хоноход хүрнэ.   

Дэлхий улс орнууд хүртэл ялгаагүй уул уурхайн бүтээгдэхүүн болох алт, зэс, нефть, мөнгө, газрын ховор элемент, байгалийн хийн төлөө өрсөлдөж байна. Атал Монгол уул уурхайн салбарынхныг нийгмийн дайсан болгож харлуулдаг улстөрчид цөөнгүй. Тэд наанаа уул уурхайг муулж, цаанаа уул уурхайгаас хулгайлж, улсаа тонож ирсэн байдаг.

Газрын доор баялаг байдаггүй. Газрын доорх хүдрийг хөрөнгө мөнгө, технологи ашиглан баялаг болгодог. Харамсалтай нь, хүрз ашиглаад газар ухдаг гэсэн хар пиараар уул уурхай салбарыг харлуулах сонирхол гадаад, дотоодын гар хөл болсон улстөрчид бий. Тэр ч бүү хэл тэд баялаг бүтээгчдээ баялаг ашиглагч болгон “үндэсний дайсан” мэт дайсагнаж явсан нь саяхан

Угтаа уул уурхай бол "нийгмийн дайсан" биш, улс орны эдийн засгийн хөдөлгүүр юм.

ХОЁР ИХ НАЯДЫН ХУДАЛДАН АВАЛТ МОНГОЛДОО ҮЛДДЭГ

Үндэсний хөрөнгө оруулагч “Энержи ресурс” компани уул уурхайн салбартаа төдийгүй Монголдоо үйл ажиллагаа, татвар хураамж, нийгмийн хариуцлагатай байдлаараа нэгд эрэмбэлэгддэг.

Тус компани группийн хэмжээндээ улсын төсөвт 512 тэрбум төгрөгийн татвар, хураамж тушаажээ. Үүний 71 тэрбум нь АМНАТ буюу байгалийн баялгийн төлбөр. Энэ их мөнгө юунд зарцуулагддаг вэ гэвэл бидний хүүхдүүдийн сурдаг сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, тэтгэвэр тэтгэмж болон хувирдаг.

“Энержи ресурс” өөрт хэрэгцээтэй бараа, үйлчилгээнийхээ 77 хувь буюу 2 их наяд төгрөгийг дандаа Монголынхоо аж ахуйн нэгжүүдээс худалдаж авдаг. Ажилчдын хувцас, гутал, хоол унд, мах сүү, хүнсний ногоо, техник хэрэгсэл, зар сурталчилгаа зэргээр монгол компаниудад ханган нийлүүлэлт хийдэг.  Үр дүнд нь дотоодын олон зуун жижиг, дунд бизнесүүд орлоготой, ажилчид нь цалинтайгаа залгуулдаг. Энэ бол эдийн засгийн гинжин хэлхээ юм. Мөн орон нутгийн иргэдийн жижиг бизнесийг дэмжихээр 130 гаруй эрхлэгчид 1.1 тэрбум төгрөгийн хүүгүй зээл олгосон нь говийн залууст өөрийн гэсэн бизнесээ эхлүүлэх том боломж болжээ.

“БЭЛЭН ХҮН АВАХГҮЙ, ӨӨРСДӨӨ СУРГАНА”

Тус компанийн хүний нөөц, хөдөлмөрийн зах зээл дэх гол энэ. Зөвхөн 2025 онд л гэхэд тус компанид 1000 гаруй залуус шинээр ажилд оржээ. Түүнчлэн Өмнө щговийн 200 орчим залуусыг хүнд машин механизмын оператор болгон үнэ төлбөргүй сургаж, шууд ажлын байраар хангасан байна. Өнөөдрийг хүртэл тус компани  орон нутгийн 1800 гаруй залуусыг шинээр сурган мэргэжил боловсрол эзэмшүүлж, компанийнхаа чадварлаг оператруудыг бэлтгэсэн байна. Урьд өмнө нь мал маллаж явсан, эсвэл тодорхой ажилгүй байсан залуус өнөөдөр дэлхийн хэмжээний аварга техникийг удирдан жолоодож, гэр бүлээ хангалуун тэжээх хэмжээний өндөр боловсролтой, нарийн мэргэжилтэн болон хувирч байна.

ГОВИЙН ДУНДАХ ОРЧИН ҮЕИЙН ХОТХОН: “ЦЭЦИЙ” ХОРООЛОЛ

Уурхайчин хүн хээр хөдөө, гэрээсээ хол, хэцүү нөхцөлд амьдардаг гэсэн хуучин ойлголтыг “Энержи ресурс” бүрэн халсан. Тэд ажилчдаа заавал хот, хөдөөгийн хооронд гүйж амьдрах биш, орон нутагтаа гэр бүлээрээ тав тухтай амьдрах нөхцөлийг нь бүрдүүлж өгчээ.

Өмнөговь аймгийн Цогтцэций суманд тус компани өнгөрсөн хугацаанд нийтдээ 800 айлын орчин үеийн орон сууц барьсан байна. Төв замаасаа эхлээд дэд бүтэц, тохижилт нь хотын шилдэг хорооллуудаас дутахгүй. 2025 онд гэхэд л 166 уурхайчин залуу тогтвортой ажиллах гэрээний хүрээнд энэхүү “Цэций” хороололд шинэ байрныхаа түлхүүрийг гардан авч, гэр бүлээрээ төвхнөжээ. Аав нь уурхайдаа ажиллаж, ээж нь орон нутагтаа бизнес хийж, хүүхдүүд нь дэргэдэх сургууль, цэцэрлэгт нь сурах амьдралын эрүүл хэмнэл энд хэдийнэ бүрдсэн.

ГОВЬД УРГАСАН 126 МЯНГАН МОД БА ДЭЛХИЙН СТАНДАРТ

Уул уурхайн компаниуд байгаль орчныг сүйтгэдэг үү, эсвэл нөхөн сэргээдэг үү гэдэг асуултад “Энержи ресурс” маш тодорхой хариулт өгдөг. Тэд уул уурхайн салбарт дэлхийд хамгийн чангад тооцогддог Канадын ассоциацийн “TSM” (Towards Sustainable Mining) хөтөлбөрт Монголоос анх удаа нэгдэж, үйл ажиллагаагаа олон улсын түвшинд хянуулдаг болсон. Энэ нь тэднийг байгаль орчинд хамгийн ээлтэй, ил тод ажиллаж байгааг батлах дэлхийн үнэлгээ юм.

Түүнчлэн Ерөнхийлөгчийн санаачилсан “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнийг зүгээр нэг дэмжсэн нэр зүүх биш, маш идэвхтэй оролцож байна. Зөвхөн 2025 онд гэхэд тэд 126,600 ширхэг мод шинээр тарьжээ. Хангайн чийглэг хөрсөнд биш, ус ховор, хуурай говийн хөрсөнд зуу гаруй мянган мод тарьж, түүнийгээ дусал усалгааны системээр хайрлан ургуулна гэдэг асар их хөдөлмөр. Тэд өдгөө говь нутгийг алхам алхмаар ногоон баянбүрд болгон өөрчилж байна.

Үндэсний компани хүчирхэг байна гэдэг улс орон өөрөө чадамжтай байхын нэр билээ. “Энержи ресурс” ХХК-ийн түүхээс харахад тэд зөвхөн нүүрс олборлож, ашиг олохыг урьтал болгосонгүй. Харин олсон ашгаа Монголынхоо компаниудад захиалга болгон өгч, говийн залуусыг сургаж, уурхайчдаа орон сууцаар хангаж, эх дэлхийгээ ногоон болгоход зориулж байна. Энэ бол уул уурхайн салбарт тэдний тогтоож буй, бусдад үлгэр болохуйц "Хүнлэг бөгөөд хариуцлагатай" шинэ жишиг юм.

Х.ХАНДМАА