Эрчим хүчний өлсгөлөн ба ураны супер цикл!

Хорин нэгдүгээр зууны эхний хоёр арванд цөмийн эрчим хүчний салбар Фүкүшимагийн осол болон сэргээгдэх эрчим хүчний (нар, салхи) хурдацтай өсөлтөөс шалтгаалан уналтын шатанд байсан билээ. Гэвч 2024-2026 онуудад дэлхийн эдийн засаг, технологийн салбарт гарсан бүтцийн том өөрчлөлтүүд нь "Цөмийн ренессанс" буюу шинэ үеийн сэргэлтийг албан ёсоор эхлүүллээ.

Энэхүү сэргэлтийн гол хөдөлгөгч хүч нь зөвхөн уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх, нүүрстөрөгчийн ялгарлыг бууруулах улс төрийн амлалтууд биш бөгөөд хамгийн гол нь Хиймэл оюун ухааны (AI) тэсрэлтээс үүдэлтэй дата төвүүдийн асар их эрчим хүчний хэрэглээ, геополитикийн хямралаас үүдэлтэй эрчим хүчний хараат бус байдлын хэрэгцээ юм.

2020-од оны дунд үеийн эдийн засгийн хамгийн том феномен бол хиймэл оюун ухааны моделлуудын хурдацтай хөгжил юм. GPT-5 болон түүний дараах үеийн том хэлний моделлууд, робот техник, видео үүсгэгч AI системүүдийг сургах болон тасралтгүй ажиллуулахад урьд өмнө байгаагүй асар их хэмжээний тооцоолон бодох чадал шаардагдах болсон. Үүнийг дагаад дата төвүүдийн цахилгаан зарцуулалт геометр прогрессоор өсөж байна.

Технологийн аваргууд болох Microsoft, Alphabet (Google), Amazon, Meta зэрэг компаниуд 2030 он гэхэд өөрсдийн үйл ажиллагааг нүүрстөрөгчийн ялгаралгүй ба net-zero болгохоо амласан.

Нар, салхины эрчим хүч нь байгалийн хүчин зүйлээс хамааралтай, тогтворгүй тул 24/7 тасралтгүй ажиллах ёстой дата төвүүдийг үндсэн суурь ачааллын эрчим хүчээр хангаж чадахгүй байна. Үүний үр дүнд технологийн компаниуд цөмийн эрчим хүч рүү олноор эргэж эхлэв.

2024 оны сүүлээр Microsoft корпораци Пенсильвани мужийн "Three Mile Island" цөмийн цахилгаан станцын хаагдсан байсан нэгдүгээр блокийг Constellation Energy компаниар эргэн ажиллуулах 20 жилийн хугацаатай, түүхэн дэх хамгийн том эрчим хүч худалдан авах гэрээг (PPA) байгуулсан. Үүний дараахан Amazon web services (AWS) компани цөмийн станцтай шууд холбогдсон дата төвийн цогцолборыг $650 саяар худалдан авсан бол Google компани kairos power-той бага оврын модуль реактороос эрчим хүч авахаар тохиролцсон байна.

Европ дахь зэвсэгт мөргөлдөөн, Ойрхи Дорнодын тогтворгүй байдал нь дэлхийн эрчим хүчний түүхий эд болох газрын тос, байгалийн нийлүүлэлтийн сүлжээг эмзэг болгосон.

Байгалийн хийнээс хамааралтай байсан Европ тивийн орнууд, ялангуяа Франц улс өөрийн цөмийн стратегийг эрс шинэчилж, Эрчим хүчний тусгаар тогтнолыг үндэсний аюулгүй байдлын салшгүй хэсэг гэж тунхаглав.

Нөгөө талаас, БНХАУ болон ОХУ цөмийн эрчим хүчний экспортоор дэлхийд тэргүүлэх байр сууриа бэхжүүлэхийг эрмэлзэж байна. Хятад улс одоогоор дотооддоо хамгийн олон цөмийн реакторыг нэгэн зэрэг барьж байгуулж байгаа бөгөөд 2030 он гэхэд АНУ-ыг гүйцэж, дэлхийн хамгийн том цөмийн эрчим хүч үйлдвэрлэгч болох төлөвлөгөөтэй ажиллаж байна. Энэхүү геополитикийн өрсөлдөөн нь Барууны орнуудыг цөмийн технологийн хөрөнгө оруулалтаа яаралтай нэмэгдүүлэхэд хүргэж байна.

Уламжлалт цөмийн цахилгаан станцууд буюу гигаваттын чадалтай том реакторууд асар их хөрөнгө оруулалт шаарддаг, барилгын ажил нь олон жилээр сунадаг, санхүүгийн эрсдэл өндөртэй байдаг. Сүүлийн үеийн сэргэлтийн технологийн гол цөм нь бага оврын модуль реакторууд болоод байна.

SMR-ууд нь үйлдвэрт олноор нь стандарт загвараар үйлдвэрлэж, бэлэн болсон модулийг тээвэрлэн захиалагчийн талбайд авчран угсардгаараа барилгын хугацаа болон зардлыг 30-50% хувиар бууруулах боломжийг олгодог. Мөн усан хөргөлтөөс гадна хайлмал давс, хийн хөргөлттэй IV үеийн технологиуд хөгжиж байгаа нь аюулгүй байдлыг цоо шинэ түвшинд гаргасан.

Цөмийн эрчим хүчний эрэлт ийнхүү огцом өссөн нь түүний үндсэн түлш болох ураны (U3O8) зах зээлд хүчтэй нөлөөлж байна. Олон жилийн турш нэг фунт нь 20-30 ам.долларын хооронд хямд байсан ураны спот үнэ 2024-2026 онуудад 100 ам.доллароос давж, сүүлийн 16 жилийн дээд цэгтээ хүрэв.

Нийлүүлэлтийн тал дээр дэлхийн хамгийн том уран олборлогч Kazatomprom (Казахстан) болон Cameco (Канада) компаниуд үйлдвэрлэлийн явцад хүхрийн хүчлийн хомстол болон ложистикийн асуудлуудтай тулгарсан нь зах зээл дээр дефицит үүсэхэд нөлөөлсөн. Олон улсын шинжээчдийн үзэж байгаагаар ураны урт хугацааны эрэлт 2040 он гэхэд 100%-иар өсөх төлөвтэй байгаа тул уул уурхайн салбарт шинэ ордуудыг эргэлтэд оруулах, хайгуулын ажлыг эрчимжүүлэх асар том эдийн засгийн хөшүүрэг бий болж байна. Энэхүү чиг хандлага нь ураны томоохон нөөцтэй орнуудад стратегийн давуу тал олгож байна.

Цөмийн эрчим хүчний эдийн засгийн үр ашгийг тооцохдоолевэлжүүлсэн эрчим хүчний өртөг болон системийн нийт зардлыг харгалзан үздэг. Хэдийгээр цөмийн станцыг барих анхны хөрөнгө оруулалт (CAPEX) маш өндөр боловч ашиглалтын хугацаа нь 60-80 жил байдаг тул урт хугацаандаа хамгийн тогтвортой, хямд эрчим хүчний эх үүсвэр болдог.

Нүүрс болон хийн цахилгаан станцуудтай харьцуулахад цөмийн станцын үйлдвэрлэлийн өртөгт ураны үнийн хэлбэлзэл маш бага нөлөө үзүүлдэг. Жишээлбэл, ураны үнэ 2 дахин өсөхөд цөмийн эрчим хүчний эцсийн үнэ ердөө 5-7%-иар л нэмэгддэг. Энэ нь эрчим хүчний үнийн урт хугацааны тогтвортой байдлыг хангаж, инфляцын эрсдэлээс хамгаалдаг чухал хүчин зүйл юм.

2026 оны байдлаар дэлхийн эрчим хүчний системд цөмийн технологийн гүйцэтгэх үүрэг эргэлт буцалтгүйгээр нэмэгдэж байна. Энэ нь зөвхөн түр зуурын моод биш, харин дижитал эдийн засаг (AI, Big Data) болон декарбонизацийн зорилтуудыг нэгэн зэрэг хангах цорын ганц боломжит хувилбар гэдгийг дэлхийн тэргүүлэгч гүрнүүд, технологийн гигантууд хүлээн зөвшөөрсний илрэл юм. Бага оврын модуль реакторуудын (SMR) арилжааны хэрэглээ ирэх арван жилд эрчимжих тусам эрчим хүчний зах зээлийн бүтэц, уул уурхайн түүхий эдийн урсгал, геополитикийн тэнцвэрт байдалд гүн гүнзгий өөрчлөлт орох нь тодорхой байна.