Энэтхэгийн "Чабахар мөрөөдөл" эрсдэлд орлоо!

Энэтхэг болон АНУ-ын харилцаа бас нэгэн түүхэн сорилттой тулгараад байна. Энэ удаагийн маргааны гол сэдэв нь Шинэ Делигийн Иран дахь Чабахар боомтод оруулсан арван жилийн хөрөнгө оруулалт юм.

www.aljazeera.com

Энэтхэгийн хөрш зэргэлдээ бүс нутаг дахь хамгийн амбицтай ложистикийн төсөл болох энэхүү боомт нь АНУ-ын хоригоос чөлөөлөгдөх хугацаа өнгөрсөн Ням гаригт (2026 оны 4-р сарын 26) дуусгавар болсноор дэлхийн бас нэг "мухар зам"-ын жагсаалтад бичигдэж магадгүй болжээ. Энэ нь Энэтхэгийн хувьд далайд гарцгүй Афганистан болон Төв Ази руу чиглэсэн худалдаа, дамжин өнгөрөх коридор байгуулах гол төлөвлөгөөнд нь том цохилт боллоо.

АНУ-ын засаг захиргаа Ираны орлогын урсгалыг боомилох зорилготой "максимал шахалт"-аа эрчимжүүлж, хориг арга хэмжээгээ улам чангатгаж байна. Хамгийн сүүлийн үеийн арга хэмжээ нь Ираны боомтуудын эсрэг тэнгисийн цэргийн бүслэлт бөгөөд үүний хариуд Тегеран Ормузын хоолойг хяналтдаа авахаа мэдэгдсэн. Энэтхэг эрчим хүчний хувьд энэхүү нарийн далайн замаас ихээхэн хамааралтай бөгөөд аюулгүй нэвтрэх эрхээ баталгаажуулахын тулд Ирантай хэлэлцээр хийж байна.

ЧАБАХАР БООМТ ЭНЭТХЭГТ ЯМАР АЧ ХОЛБОГДОЛТОЙ ВЭ?

Ираны зүүн өмнөд хэсэгт, Оманы буланд байрлах Чабахар боомт нь Шахид Калантари болон Шахид Бехешти гэсэн хоёр терминалаас бүрддэг. Энэтхэг улс Шахид Бехешти терминалын ажилд идэвхтэй оролцож, бүтээн байгуулалтад дор хаяж $120 саяын хөрөнгө оруулалт хийсэн юм.

Газар зүйн байрлалын хувьд энэ боомт нь сүүлийн 20 жилийн турш Энэтхэгийн эдийн засаг, стратегийн амбицын тулгуур багана гэж нэрлэгдэж ирсэн.

Энэтхэгийн гол өрсөлдөгч Пакистан улс нь Энэтхэг болон Афганистан, Төв Азийн орнуудын дунд оршдог. Хоёр орны хоорондох хурцадмал байдлаас болж хуурай замаар ачаа тээвэрлэх боломжгүй байдаг. Чабахар боомт нь далайн замаар Иранд хүрч, тэндээсээ авто болон төмөр замаар Афганистан, Төв Ази руу нэвтрэх боломжийг Энэтхэгт олгодог. 2016 онд Пакистан улс Хятадын санхүүжилтээр баригдсан Гвадар усан боомтыг ашиглалтад оруулсан. Энэ нь арилжааны боомт боловч Хятадын нөлөө тэнд их байгаа нь Энэтхэгийн хувьд аюулгүй байдлын томоохон эрсдэл гэж үзэгддэг. Чабахар нь Гвадараас ердөө 140 км зайд оршдог тул Энэтхэгт стратегийн байр сууриа хадгалах боломжийг олгодог.

Чабахар нь Орос болон Энэтхэгийг Иранаар дамжуулан холбодог 7,200 км урт төмөр зам, хурдны зам болон далайн замын сүлжээний өмнөд зангилаа юм.

Чабахар бол Энэтхэгийн Төв Ази руу чиглэсэн гол амбиц. Энэ нь зөвхөн хөрөнгө оруулалт биш, харин Афганистан зэрэг далайд гарцгүй орнууд худалдааны замаа төрөлжүүлэхэд нь туслах стратегийн гарц юм гэж шинжээчид дүгнэж буй.

Хэдийгээр Энэтхэг, Иран хоёр 2003 онд боомтыг хөгжүүлэхээр тохиролцсон ч АНУ-ын хориг арга хэмжээнүүд төслийг олон удаа зогсооход хүргэсэн. 2015 оны Ираны цөмийн хэлэлцээрийн дараа хориг зөөлөрч, 2016 онд Ерөнхий сайд Нарендра Моди Тегеранд айлчлан $500 саяын хөрөнгө оруулалт амлаж байв.

Гэвч 2018 онд Дональд Трамп цөмийн хэлэлцээрээс гарч, Иранд дахин хориг тавьснаар нөхцөл байдал хүндэрсэн. Тухайн үед Энэтхэгийн боомт нь АНУ-ын хоригоос түр чөлөөлөгдсөн нь Афганистаны тухайн үеийн засгийн газарт тусламж хүргэхэд хэрэгтэй байсантай холбоотой байв.

Трампын хоёр дахь засаг захиргаа Ирантай холбоотой бүх чөлөөлөлтийг цуцалж байгаагаа зарласан. Энэтхэг улс лобби хийсний дүнд Чабахарын чөлөөлөлтийг 2026 оны 4-р сарын 26 хүртэл сунгаж чадсан ч энэ нь эцсийн хугацаа байв.

Энэтхэгийн сөрөг хүчнийхэн Модигийн Засгийн газрыг АНУ-ын шахалтад хэт амархан бууж өгч, үндэсний эрх ашгаа золиослолоо гэж шүүмжилж байна. Конгресс намын төлөөлөгч Паван Хера "Вашингтон хэдий болтол манай гадаад бодлогыг заах вэ?" гэж асуужээ.

Одоогийн байдлаар Шинэ Дели Ойрхи Дорнод дахь хурцадмал байдал намжихыг хүлээхээс өөр аргагүй болоод байна. Жавахарлал Неругийн их сургуулийн профессор Ражан Кумар "Иран хүнд хоригт байсаар байвал Энэтхэгт сонголт маш бага байна" гэж тэмдэглэжээ.

Энэтхэг энэ жил Чабахар боомтод зориулсан хөрөнгө зарцуулаагүй нь сүүлийн 10 жилд анх удаа тохиолдож буй явдал юм. Боомтыг удирддаг "India Ports Global Ltd" (IPGL)-ийн албан тушаалтнууд огцорч, цахим хуудсаа хаажээ.

Энэтхэг улс өөрийн эзэмшлийг Ираны талд шилжүүлж, хожим хориг цуцлагдах үед эргэн ирэх хувилбарыг хэлэлцэж байгаа тухай мэдээлэл бий.

Атлантын зөвлөлийн шинжээч Майкл Кугельман Чабахарыг эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалт гэж тодорхойлоод, Энэтхэг улс одоохондоо алдагдлаа хүлээн зөвшөөрч ухрах уу, эсвэл хожмын өдөр эргэн ирэх "урт тоглоом" тоглох уу гэдэг сонголтын өмнө байгааг онцолсон юм.

Эцсийн шийдвэр нь Энэтхэгийн тэргүүлэх чиглэлээс хамаарна. Хэрэв АНУ-ын шинэ засаг захиргаа болон Израилийн талтай сайн харилцаатай байх нь Чабахарыг хяналтдаа байлгахаас илүү чухал бол Шинэ Дели энэ төслөөс бүрмөсөн гарч магадгүй. Гэвч энэ нь Энэтхэгийн Төв Ази дахь геополитикийн нөлөөгөө Хятадад алдах эрсдэлийг дагуулна.

Одоогоор Чабахар боомт нь бүрмөсөн дампуураагүй ч түүний хувь заяа дэлхийн томоохон гүрнүүдийн сөргөлдөөнөөс шууд хамааралтай болжээ.