Чернобылийн зэрлэг байгальд монгол тахь гайхалтай дасан зохицжээ

Associated Press

ЧЕРНОБЫЛЬ, Украин (AP) Хүн амьдрахад дэндүү аюултайд тооцогдох цацраг туяагаар бохирдсон энэ газарт дэлхийн эртний зэрлэг морьд буюу Монгол нутгийн тахь эрх дураараа бэлчиж байна.

Люксембург улсын газар нутгаас ч том хэмжээний талбайг хамрах Чернобылийн тусгаарлалтын бүсэд богино хөлтэй, элсэн шаргал зүстэй, тоглоомон морь мэт эгдүүтэй хөөрхөн монгол тахь зэрлэг байгальд ийнхүү идээшин нутагшжээ.

1986 оны 4-р сарын 26-нд Украины цөмийн цахилгаан станцад болсон дэлбэрэлт Европыг бүхэлд нь хамарсан цацраг идэвхт бодисыг агаарт цацаж, хэдэн арван мянган хүнийг орон гэрээс нь дүрвэхэд хүргэсэн юм. Энэ нь хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн аймшигт цөмийн гамшиг байлаа. Дөрвөн арваны дараа ч Чернобыль хүн амьдрахад аюултай хэвээр байгаа ч зэрлэг байгаль энэ орон зайг эзлэн авчээ.

Украин, Беларусийн нутгийг дамнан орших энэхүү эзгүйрсэн бүсэд чоно сүргээрээ гүйж, 100 гаруй жил үзэгдээгүй хүрэн баавгай эргэн ирсэн байна. Мөн шилүүс, хандгай, буга, тэр байтугай эзэнгүй нохдын тоо толгой ч огцом өсжээ.

Монголоос гаралтай, нэгэн цагт устах аюулд ороод байсан тахийг 1913 онд Европ руу авч явж байсан түүхтэй бол Чернобыльд 1998 онд туршилтын журмаар нутагшуулсан юм. Монголоор "тахь" хэмээн нэрлэдэг энэ амьтан нь гэрийн мориноос эрс ялгаатай. Гэрийн морь 32 хос хромосомтой байдаг бол тахь 33 хос хромосомтой. "Пржевальский" хэмээх нэршил нь түүнийг шинжлэх ухаанд анх бүртгүүлсэн Орос аялагчийн нэр юм.

"Украин улс зэрлэг тахийн бие даасан сүрэгтэй болсон нь жижигхэн гэлтгүй гайхамшиг юм" гэж тус бүсийн байгаль судлаач Денис Вышневский хэлэв. Хүний нөлөө үгүй болсон энэ газар эртний Европын онгон төрхийг санагдуулам болж, байгаль эх өөрийгөө маш хурдан нөхөн сэргээж байгааг тэрээр онцоллоо.

Байгаль эх хотыг хэрхэн эзэлж буй нь хаа сайгүй харагдана. Орхигдсон барилгуудын дээврээр мод цухуйж, замууд ой болон хувирч, Зөвлөлт үеийн зэвэрсэн төмөрнүүд өвсөнд дарагдан хоцорчээ. Нууц камеруудын бичлэгээс үзвэл тахиуд шинэ орчинд гайхалтай дасан зохицож байна. Тэд хаягдсан амбаар, эзэнгүй байшинд орж цаг агаарын хүнд нөхцөл, элдэв шавьжнаас хоргодон, дотор нь унтаж хэвтдэг болжээ.

Тахиуд ихэвчлэн нэг азарга, хэдэн гүү, унаганаас бүрдсэн жижиг сүрэг болон амьдрах ба залуу азарганууд тусдаа "гоонь эрчүүдийн" сүрэг үүсгэдэг. Анх авчирсан тахиудаас олонх нь үхэж хорогдсон ч үлдсэн нь байгальдаа бүрэн дасчээ. Эрдэмтэн Вышневский эдгээр амьтдыг ажиглахын тулд ганцаараа хэдэн цагаар явж, модонд хөдөлгөөн мэдрэгч камер суурилуулдаг.

Хэдийгээр цацраг идэвхт туяа байсаар байгаа ч амьтдын дунд бөөнөөр үхэх тохиолдол ажиглагдаагүй байна. Гэхдээ зарим нэг нөлөө бий. Жишээ нь, зарим мэлхийний арьс бараан болж өөрчлөгдсөн бол өндөр цацрагтай бүс дэх шувууд болор цайх өвчнөөр өвчлөх магадлал өндөр байна.

Гэвч байгальд шинэ аюул заналхийлж эхэллээ. 2022 онд Оросын түрэмгийлэл эхлэхэд цэргүүд энэ бүсээр дамжин Киев рүү довтолж, цацрагаар бохирдсон хөрсөнд нуувч ухсан юм. Цэргийн ажиллагаанаас үүдэлтэй түймэр ойг хамарчээ. Мөн дайны үеийн хатуу өвөл, цахилгаан тасалдал нь эрдэмтдийн судалгаанд саад болж, унасан мод, үхсэн амьтдын тоо нэмэгдсэн байна. Гал сөнөөгчдийн хэлж буйгаар ойн түймрийн ихэнх нь унасан дроноос болж гардаг бөгөөд түймэр нь цацраг идэвхт тоосонцрыг агаарт дахин дэгдээх аюултай байдаг.

Өнөөдөр Чернобыль зөвхөн зэрлэг амьтдын орогнох газар төдий биш, харин өргөст тор, минажуулсан талбай бүхий цэргийн хяналтын бүс болжээ. Зарим хүмүүс үүнийг "эмгэнэлт гоо үзэсгэлэн" гэж тодорхойлдог. Ажилтнууд цацрагийн тунг хэтрүүлэхгүйн тулд ээлжээр ажиллаж байна. Чернобыль ирэх хэдэн үеийн турш хүн амьдрахад аюултай хэвээр байх ч амьдрал энд өөрийн замаар өрнөсөөр байх болно.

"Байгаль хамгаалагч, экологич бидний хувьд энэ бол гайхамшиг юм. Нэгэн цагт хөдөө аж ахуй, хот суурин, дэд бүтэц гээд хүний хөл тасардаггүй байсан энэ газрыг байгаль эх өөрөө анхны байдал руу нь буцааж чадлаа" хэмээн Вышневский өгүүлэв.